Caktimi i kufijve

Termi caktimi i kufijve zakonisht përdored për t’ju referuar procesit të skicimit të kufijve të zonave zgjedhore. Mirëpo ai mund të përdoret edhe për të treguar skicimin e zonave të votimit (që quhen edhe si zona të votimit, zgjedhore ose zona elektorale) për qëllime të caktimit të votuesve nëpër vendvotime.

 

Nganjëherë, ky term përdoret për ta përshkruar procesin e caktimit të kufijve administrativë, si p.sh. të vijave ndarëse të shtetit, qarkut ose komunës.

 

 

Përshkak se fokusi i këtij projekti është administrimi i zgjedhjeve, pjesa Caktimi i Kufijve të Administrimit dhe Kostos së Zgjedhjeve (AKZ). Në këtë projekt disktutohet vetëm për caktimin e zonave elektorale dhe zonave të votimit. Mëtej, përshkak se caktimi i zonave elektorale është shumë i ndërlikuar dhe shumë më kundërthënës se caktimi i zonave të votimit, pjesa dërmuese e kësaj pjese do t’i kushtohet caktimit të kufijve të zonave elektorale.

 

Caktimi i zonave elektorale

 

Caktimi periodik i kufijve të zonave elektorale ose ricaktimi i zonave është i nevojshëm në çdo sistem përfaqësues ku përdoren zonat zgjedhore me një-anëtarë ose zona të vogla me shumë-anëtarë. Nëse kufijtë elektoralë nuk rregullohen në mënyrë periodike, krijohen pabarazi nëpër zona.

 

Rregullimi i kufijve të zonave zgjedhore mund të ketë pasoja të mëdha jo vetëm për ligjvënësit që i përfaqësojnë këto zona, por edhe për individët dhe anëtarët e bashkësisë së këtyre zonave. Në fund të fundit, rezultatet e zgjedhjeve dhe përbërjët partiake të legjislaturave ndikohen nga përzgjedhja e kufijve të zonave. Por rëndësia e procesit ricaktimit të zonave rrallë njihet jashtë qarqeve politike.

 

Vendet kanë përshtatur metoda të ndryshme për caktimin e zonave. Në disa, zgjedhja e metodave është thjesht çështje e traditës historike. Në disa të tjera metoda për caktimin e zonave janë huazuar nga fuqitë koloniale ose nga ndonjë vend fqinjë që ushtron ndikim. Ende në vendet tjera, merren vendime të vetëdijshme të bazuara në madhësinë gjeografike të vendit, veçoritë fizike ose mjetet e tyre financiare. Kohëve të fundit, vendet marrin parasysh kontekstin politik dhe social, kur të marrin vendime mbi atë se cilat praktika të ricaktimit të zonave zgjedhore të përdoren. Është e qartë se ekzistojnë një varg mundësish. Praktikat e ricaktimit të zonave që funksionojnë mirë në disa vende nuk funksionojnë në ato të tjerat. Vendimarrja e informuar është qasja më e mirë për përzgjedhjen ose reformimin e procesit të ricaktimit të zonave.

 

Sistemet elektorale me të cilat caktohen kufijtë e zonave zgjedhore

 

Skicimi i zonave elektorale në të shumtën shkon me shumësinë ose sistemet elektorale mazhoritare.

 

Të dy sistemet me të madhe, nëse jo në mënyrë ekskluzive, mbështeten në zonat me një- anëtar. Zonat duhet të riskicohen herë pas herë për të pasqyruar ndryshimet e popullsisë.

 

Mirëpo sistemet pluraliste dhe sistemet mazhoritare nuk janë tipet e vetme të sistemeve elektorale që kërkojnë skicime periodike të zonave elektorale. Një sistem i përfaqësimit proporcional, karakterizohet nga një votë e vetme e transferueshme, por nganjëherë duhet t’i skicojë  zonat elektorale. Kjo është përshkak se vota e vetme e transferueshme kërkon zona që janë në mënyrë të njëtrajtshme të vogla për nga madhësia. Sistemi tjetër elektoral, “i përzier” poashtu kërkon skicim të zonave elektorale. Kjo ndodh për shkak se në sistemin e përzier kombinohen përfaqësimi proporcional i listës së partisë me zonat me një-anëtar.

 

Rëndësia e procesit të caktimit të kufijve ndryshon varësisht nga tipi i sistemit elektoral. Procesi i caktimit të kufijve është shumë i rëndësishëm, sepse sistemet pluraliste dhe mazhoritare mund dhe nxjerrin rezultate që janë disproporcionale sa i përket përqindjes së vendeve në legjistlativ kundrejt votave partiake. Ai është më pak i rëndësishëm në sistemet e përziera ose sistemet e përfaqësimit proporcional.

 

Strukturat dhe rregullat e caktimit të zonave elektorale

 

Vendet të cilat bëjnë caktimin e zonave duhet të krijojnë një strukturë formale dhe një grup rregullash për realizimin e procesit të ricaktimit të zonave. Zgjedhja e praktikave të ricaktimit të zonave është e rëndësishme, përshkak se në grupe të ndryshme të zonave mund të dalin rezultate të ndryshme të zgjedhjeve, edhe nëse modelet bazë të votave mbeten të pandryshueshme. Në legjislacionin elektoral në të cilin përvijohen strukturat formale dhe rregullat për ricaktim të zonave duhet të trajtohen këto çështje:

 

 

Kush duhet t’i skicojë vijat ndarëse të zonave ose kufijtë? Dhe kush do ta ketë përgjegjësinë kryesore për përzgjedhjen e planit përfundimtar të ricaktimit të zonave?

 

A do të jenë të pavarur nga legjislatura, personat që bëjnë skicimin e zonave?

 

A do të jenë ata politikisht neutralë? 

 

A do të ketë legjislatura fare ndonjë rol formal në këtë proces?

 

A duhet të ekzistojë ndonjë mekanizëm për kontributin e publikut në procesin e ricaktimit të zonave?

 

A duhet të adaptohen kritere që duhet të respektohen nga skicuesit e vijave? Nëse po, çfarë duhet të jenë këto kritere?

 

Sa shpesh duhet të riskicohen zonat dhe sa kohë duhet të marrë procesi i ricaktimit të zonave?

 

Praktikat e ricaktimit të zonave ndryshojnë dukshëm nëpër vende të ndryshme. P.sh. në Shtetet e Bashkuara, zakonisht ligjvënësit kanë përgjegjësinë për skicimin e vijave të zonave elektorale. Politikat partiake dhe mbrojtja e ligjvënësve që mbajnë postet luan rol shumë të madh në procesin e ricaktimit të zonave. Për dallim nga kjo, politikanët në shumë vende të Komonveltit kanë vendosur të mos e bëjnë procesin e ricaktimit të zonave. Procesi u është lënë për udhëzim dhe udhëheqje  komisioneve të pavarura me kritere neutrale të ricaktimit të zonave. Arsyet e këtyre dallimeve më së miri shpjegohen nga normat sociale, politike dhe kulturore.

 

Punët që përfshihen në skicimin e caktimit të kufijve të zonave elektorale

 

Edhepse rregullat për ricaktimin e zonave ndryshojnë dukshëm nëpër vende të ndryshme, në përgjithësi punët që kryhen në skicimin e zonave janë shumë të ngjashme. Skicimi i kufijve të zonave përfshin:

 

ndarjen e vendeve për nën-regjionet e vendit, siç janë shtetet ose krahinat;

 

krijimi i bazës së të dhënave që më së paku përbëhet prej hartave dhe të dhënave mbi popullsinë;

 

caktimin e njësive gjeografike për zonat zgjedhore deri sa të caktohen të gjitha njësitë gjeografike në kuadër të territorit;

 

përmbledhjen dhe vlerësimin e planit të ricaktimit të zonave. 

 

Ky proces mund të jetë i ndërlikuar, që merr shumë kohë dhe i shtrejntë.

 

Caktimi i kufijve të zonave të votimit

 

Shumica e vendeve, pa marrë parasysh tipin e sistemit të zgjedhjeve që përdorin, bëjnë caktimin e zonave të votimit. Zonat e votimit janë zona gjeografike të ndërlidhura në të cilat të gjithë votuesit caktohen në vendin e njëjtë të votimit ose në vendvotim të njëjtë.

 

Për shkak se zonat e votimit shfrytëzohen vetëm për qëllime të administrimit të zgjedhjeve, kufijtë e këtyre zonave tentojnë të jenë më pak kundërthënëse dhe caktimi i kufijve të këtyre zonave zakonisht i lihet diskrecionit të administratorëve të zgjedhjeve. Mirëpo për shkak të të dhënave të kërkuara dhe punëve që përfshihen në caktimin e kufijve të zonave të votimit janë të ngjashme me ato që përfshihen në skicimin e vijave ndarëse të zonave elektorale. Për caktimin e kufijve të zonave të votimit është bërë fjalë në pjesën e Caktimi i Kufijve.

 

Konkluzion

 

Pjesa Caktimi i kufijve i projektit Administrimi dhe Kostoja e Zgjedhjeve (AKZ) bën fjalë për tipet e sistemeve elektorale për të cilat nevojitet caktimi periodik i kufijve të zonave elektorale, përparësitë dhe mangësitë e alternativave të ndryshme të ndarjes në zona (Caktimi i Kufijve të Zonave Elektorale). Aty shqyrtohet struktura formale dhe rregullat që vendet i shfrytëzojnë për të bërë caktimin e kufijve të zonave elektorale, ose ricaktimin e zonave (shih Struktura dhe Rregullat për Caktimin e Kufijve të Zonave Elektorale).

 

Ajo paraqet secilin hap të procesit të skicimit të zonave, që nga krijimi i bazës së të dhënave të ricaktimit të zonave e deri te përshkrimi dhe vlerësimi i planeve të ricaktimit të zonave (shih Punët që Përfshihen në Skicimin e Kufijve të Zonave Elektorale). Ndër të tjera, caktimi i kufijve të zonave të votimit për nevojat e administrimit të zgjedhjeve është shqyrtuar (shih Shqyrtimet e Posaçme: Caktimi i Kufijve të Zonave të Votimit).

  

Shpresohet se ky diskutim do t’u ndihmojë vendeve që të marrin vendime të informuara për atë se a t’i caktojnë kufijtë e zonave elektorale dhe nëse po, cilat praktika për caktimin e kufijve t’i adaptojnë.

 

Integriteti i zgjedhjeve

Në këtë pjesë do të shqyrtohet roli i integritetit në procesin zgjedhor. Integriteti është një faktor i rëndësishëm si për administrimin e zgjedhjeve të lira dhe të drejta, ashtu edhe për pjesëmarrjen e partive politike, kandidatëve, grupeve të interesuara dhe të votuesve.

  

Qëllimi i konkurimit në zgjedhje është fitimi i postit publik dhe marrja e pushtetit dhe e ndikimit mbi politikat publike dhe resurset shtetërore. Zgjedhjet janë rezultat i një procesi kompleks që kërkon pjesëmarrjen e shumë faktorëve, secili me role dhe agjenda të ndryshme. Nga zgjedhjet dalin fituesit dhe të humburit. Çdokush dëshiron të jetë fitues, pakkush e dëshiron humbjen. Rreziqet mund të jetë të larta aq sa mund të jenë joshjet për të siguruar një fitore të caktuar me anë të mjeteve joetike dhe të paligjshme.  

 

Integriteti është pjesë e brendshme e parimeve të një demokracie dhe ësht pjesë përbërëse e zgjedhjeve të lira dhe të drejta. Zgjedhjet e lira, të drejta dhe konkuruese janë bazë për një formë të përfaqësimit të qeverisë. Pa integritet, nuk ka garanci se në rezultatin e zgjedhjeve do të pasqyrohet vullneti i votuesve. Zgjedhjet mund të jenë të parapërgatitura, duke paracaktuar fituesit dhe të humburit. Zgjedhjet mund të çrregullohen, duke minuar pjesëmarrjen e kandidatëve dhe votuesve, duke hedhur kështu dyshime mbi legjitimitetin e rezultateve. Zgjedhjet pa integritet mposhtin qëllimin për zgjedhje demokratike dhe nuk mund të konsiderohen të lira dhe të drejta.

 

Integriteti është kod etik i sjelljes, si dhe sistem i mekanizmave që përdoren për të mbrojtur ndershmërinë dhe jetësinë e procesit. Integriteti zgjedhor kërkon: 

• një kod të sjelljes etike të pranuar gjërësisht në politikë;
• një kornizë zgjedhore që është e barabartë dhe e drejtë;
• administrim të drejtë, transparent dhe të paanshëm të zgjedhjeve; 
  
• liri politike për të marrë pjesë në mënyrë të lirshme dhe të barabartë, në një atmosferë pa frikë;
• përgjegjshmëri të të gjithë pjesëmarrësve;
• mekanizma të sëndërtuar, duke përfshirë monitorimin nga shoqëria civile dhe mediat e lira, për ta mbrojtur integritetin dhe për të siguruar përgjegjshmërinë;
  

dhe zbatimin.

 

Secili prej këtyre kushteve do të shqyrtohen në mënyrë më të thuktë në pjesët që pasojnë.

 

Për korrupcionin në zgjedhje zakonisht mendohet si për korrupcion politik – manipulimi i procesit për të siguruar zgjedhjen e një kandidati, partie ose posti të caktuar. Mirëpo, korrupcioni ekonomik mundëson korrupcionin politik, prandaj të dy këta duhet të trajtohen. Ata që janë të interesuar që ta përmbysin sistemin mund t’i japin mito një zyrtari të korruptuar të zgjedhjeve që t’u sigurojë trajtim të veçantë ose që në të vërtetë t’i parapërgatitë rezultatet e zgjedhjeve. Ryshfetet dhe stimulimet tjera financiare personale mund të cenojnë integritetin e zgjedhjeve në mënyrë të paqëllimshme, përmes pagimit të shërbimeve nën standartin e kërkuar dhe të atyre që nuk ekzistojnë. Ose nëse përfshihet përzgjedhja e një kompanie të pandershme me agjendë politike për të shtypur diçka të ndjeshme si p.sh. fletëvotimet, dhe kjo mund të ndikojë dhe të dëmtojë në mënyrë të qëllimshme integritetin e zgjedhjeve.

 

Integriteti kërkon vullnet politik për qeverisje të mirë dhe zgjedhje “të pastërta”. Duke u nisur nga natyra fraksioniste e politikës dhe e shoqërisë, integriteti nuk mund të merret si i gatshëm. Në kornizën elektorale, administratën e zgjedhjeve dhe në kushtet për pjesëmarrje duhet të sëndërtohen mekanizma për mbrojtjen dhe zbatimin e integritetit. Këtu përfshihen kontrollet dhe baraspeshimet në administratën e zgjedhjeve në kuadër të organit për menaxhimin e zgjedhjeve, mbikëqyrja nga ndonjë agjenci tjetër ose degë e qeverisë, monitorimi i pavarur i procesit nga shoqëria civile, mediat dhe zbatimi i rregullave dhe rregullorëve përmes veprimeve administrative ose ligjore.

 

Vënja në jetë e integritetit është me rëndësi të posaçme, sepse pa zbatim të rregullave dhe rregulloreve më të mira ai mund të përfundojë në hiç më shumë se një qëllim i mirë. Identifikimi i korrupcionit në zgjedhje dhe ndalja e tij përmes akteve të veprimeve administrative ose ligjore, si parandalues i korrupcionit të ardhshëm, si dhe si mjet për të ruajtur integritetin e procesit aktual.

 

Sfidat ndaj integritetit të zgjedhjeve dhe mekanizmat e krijuar për ta mbrojtur integritetin e procesit të zgjedhjeve janë përshkruar në kapitullin Integriteti i zgjedhjeve.

 

Zgjedhjet dhe teknologjia

Pse 'Zgjedhjet dhe teknologjia'?

 

Teknologjia është qenësore për zhvillimin e zgjedhjeve. Teknologjia përdoret në çdo fazë të procesit të zgjedhjeve, p.sh. për përpilimin e listave të votuesve, skicimin e kufijve elektoral, punësimin dhe trajnimin e personelit, shtypjen e fletëvotimeve, zhvillimin e fushatave për edukimin e votuesve dhe publikimin e rezultateve të zgjedhjeve. Zbatimi i përshtatshëm i teknologjisë në zgjedhje mund ta rrisë efikasitetin administrativ, mund t’i zvogëlojë shpenzimet afatgjate dhe mund të rrisë transparencën politike.

 

Teknologjitë që shfrytëzohen për zgjedhje mund të jenë ‘të vjetra’, si shtypshkronjat, lapsat me sferëza, shtypësit e doracakëve, kalkulatorët elektronikë dhe radiot, ose teknologjitë ‘e reja’ si: kompjuterët, skenerët optikë, hartuesit digjital të hartave dhe interneti. Pa qasje në teknologji, logjistika moderne e zgjedhjeve të shkallës së madhe do të ishin jashtë mundësive tona.

 

Kompleksiteti i teknologjisë që shfrytëzohet për zgjedhje në botë ndryshon në masë të madhe. Shkalla e ndryshimit teknologjik është aq e shpejtë saqë organet për menaxhimin e zgjedhjeve (OMZ) duhet që rregullisht ta rivlerësojnë shfrytëzimin e teknologjisë, për të vendosur se a duhet që ata të përshtasin teknologji të re apo teknologji të ripërtrirë për të përmirësuar kryerjen e detyrave të veta.

 

Kjo fushë tematike, Zgjedhjet dhe teknologjia synon t’u ndihmojë OMZ-ve në këtë punë përmes:

 

Përshkrimit të teknologjive që përdoren aktualisht në proceset zgjedhore

 

Ofrimit të udhëzimeve për OMZ-të duke shqyrtuar adaptimin dhe zbatimin e teknologjisë së re 

 

Dhënies së shembujve për ‘praktikat më të mira’ në përdorimin e teknologjisë, si dhe rastet kur kjo teknologji nuk i ka përmbushur ato që janë pritur 

        

 

Shqyrtimit të mundësisë që në të ardhmen disa nga teknologjitë që do të dalin të mund të aplikohen në zgjedhje në Shekullin 21.

 

Fushë tematika Zgjedhjet dhe teknologjia ndryshon nga fushë tematikat tjera të përfshira në projektin Administrimi dhe Kostoja e Zgjedhjeve (AKZ).

 

Aty ku fushë tematikat tjera përfshijnë aspekte specifike të procesit të zgjedhjeve, fushë tematika Zgjedhjet dhe teknologjia përfshin teknologjinë e përshtatshme për cilëndo pjesë të procesit të zgjedhjeve.  

 

Kjo nuk është paramenduar të nënkuptojë që shfrytëzimi i teknologjisë në zgjedhje paraqet një fund në vetvete. Por ajo më shumë është njohje/pranim se zgjidhje të njëjta teknologjike mund të zbatohen në shumë aspekte të ndryshme të procesit të zgjedhjeve. Për shembull, bazat elektronike të të dhënave mund të shfrytëzohen pothuajse për çdo pjesë të procesit të zgjedhjeve, duke përfshirë listat e votuesve, inventarin, pagat e personelit, votimin përmes postës, numërimin e votave dhe përhapjen e rezultateve.

 

Ashtu që shfrytëzuesit mund ta lidhin shfrytëzimin e teknologjisë për procese specifike të zgjedhjeve, fushë tematika, Zgjedhjet dhe teknologjia përmban lidhje  me fushat tematike përkatëse në Projektin e AKZ-së. Rishikimet më të vonshme të projektit të AKZ-së përfshijnë lidhjet nga këto fushat tjera tematike me referencat përkatëse teknologjike në fushën tematike Zgjedhjet dhe teknologjia.

 

Çka nënkuptojmë me ‘teknologji’

 

‘Teknologjia’mund të përkufizohet thjesht si çdo gjë në të cilën përfshihet aplikimi i shkencës dhe inxhinierisë. Ky është një definicion shumë i gjërë që mund ta përfshijë çdo artikull të prodhuar. Për qëllimet e kësaj fushe tematike, neve na nevojitet një definicion më i kufizuar që është më drejtpërdrejt relevant për menaxhimin e zgjedhjeve.

 

Ne mund ta shfrytëzojmë ‘teknologjinë e re’, por çka është e re në një vend mund të jetë e vjetër në ndonjë tjetër. 'Teknologjia e re' ka edhe kuptim evolues. Shtypshkronja e Gutenberg-ut, ora e dorës, shkruesit e doracakëve dhe lapsat me sferëza ishin shembujt e ‘teknologjisë së re’ atëherë kur janë krijuar. Tani këto sende vështirë se mund të konsiderohen’teknologji’fare.      

 

Kur njerëzit diskutojnë për ‘zgjedhjet dhe teknologjinë’ në vitet e 2000-ta, ata iu referohen kompjuterëve dhe artikujve që kanë të bëjnë me elektronikën, si skenerave, lexuesve të barkodeve dhe internetit. Por ka edhe shembuj të tjerë të teknologjisë për zgjedhje që nuk i përfshin drejtpërdrejt kompjuterat, siç janë pajisjet e votimit të prodhuara nga kartoni ose plastika.

 

Për ta mbajtur këtë fushë tematike brenda një madhësie të dobishme, ne do ta kufizojmë definicionin tonë të ‘teknologjisë’ që të përfshijë pikësëpari pajisjet elektronike dhe mekanike që përfshijnë jo vetëm pajisjet e kompjuterizuara. Njëfarë referimi do t’u bëhet edhe inovacioneve elektronike që kanë aplikim specifik në zgjedhje. Kështu që ky definicion mund të përfshijë teknologjinë ‘e vjetër’ ekzistuese, si dhe teknologjinë ‘re’ që po krijohet dhe zhvillohet.

 

Në këtë fushë tematike shkurtimisht do të trajtohen teknologjitë që po krijohen. Mirëpo ajo do të përqëndrohet kryesisht në çështje më praktike, siç është, çfarë teknologjish janë duke u shfrytëzuar aktualisht nëpër botë? Si mund të zbatohen këto teknologji në rastin tonë? Si mund t’i përmirësojmë teknologjitë që aktualisht jemi duke i përdorur?

 

Zbatimi i teknologjisë për qëllime të zgjedhjeve

 

Ekzistojnë shumë aspekte që duhet të shqyrtohen kur zbatohet teknologjia për qëllime të zgjedhjeve. Më poshtë janë disa nga më kryesoret.

 

Zgjedhjet janë veprimtari me rrezik të lartë. Ato duhet të bëhen si duhet, të hapura për shqyrtim të publikut dhe të bëhen për herë të parë. Për dallim nga aplikimet tjera të teknologjisë, ku sistemet mund të futen në përdorim gradualisht me orare të zgjatura të testimit dhe të implementimit, shumë sisteme të zgjedhjeve do të përdorën ‘direkt’ vetëm një herë, ndërkaq sistemet duhet të punojnë mirë qysh herën e parë ose tërë zgjedhjet mund të dështojnë.

 

Mbase gjëja kryesore për t’u shqyrtuar është se a keni nevojë ta avanconi teknologjinë ekzistuese apo të futni në përdorim teknologji të re. Në disa raste, kostoja ose rreziku mund të jetë tepër i lartë dhe ndoshta është më e përshtatshme që të vazhdohet me shfrytëzimin e sistemeve ekzistuese.

 

Shfrytëzimi i teknologjisë për procesin e zgjedhjeve mund të jetë i kushtueshëm, sidomos në fazën e implementimit. Shumë zgjidhje teknologjike mund të kushtojnë shumë më shumë se proceset ekuivalente manuale që ato i zëvendësojnë. Mund të mos jetë gjithmonë ekonomike nga aspekti i kostos të implementohet teknologjia e re, aty ku përmirësimet relativisht të vogla nuk i justifikojnë shpenzimet shtesë. Nuk është e thënë që duhet të implementoni një zgjidhje teknike të sofistikuar por me kosto të lartë nëse një zgjidhje teknike me ulët alternative me kosto më të ulët është e pranueshme në rrethanat tuaja të veçanta.

 

Prapëseprapë ka raste kur teknologjia mund edhe t’u kursejë para në afat më të gjatë. Duhet t’i peshoni shpenzimet dhe kursimet të lidhura me futjen në përdorim të teknologjisë. Kur veproni ashtu, duhet të keni parasysh jo vetëm shpenzimet fillestare për blerjen e hardverit dhe softverit si dhe angazhimin e konsultantëve që ta ngrisin sistemin tuaj të ri, por edhe mirëmbajtjen e vazhdueshme dhe shpenzimet e menaxhmentit. (Në këtë përgjithësisht do të përfshihet marrja e zotimeve përmes procesit buxhetar përkatës të qeverisë.)

 

Poashtu duhet ta keni parasysh përballueshmërinë e çfarëdo teknologjie që ju përdorni. Në shumë raste, do të dëshironit të siguroheni që teknologjia që dëshironi ta përdorni për zgjedhjet tjera me radhë do të jetë ende e dobishme edhe në zgjedhjet pas kësaj. Futja në përdorim e teknologjisë së re për çdo zgjedhje mund të dëshmohet si e shtrejntë dhe e papërballueshme në afat të gjatë. Nga ana tjetër, teknologjia është duke përparuar me aq hapa të shpejtë, saqë teknologjia e këtij viti mund të dalë jasht përdorimit në kohën kur të mbahen zgjedhjet tjera, pra pas një kohë prej 4 vitesh. Fuqia procesuese e kompjuterëve personalë është një shembull i mirë se si ’gjendja e artit të teknologjisë’ mund të tejkalohet në mënyrë rapide nga përparimet e teknologjisë. Kur ndryshimet janë të shpejta, mund të jetë më ekonomike nga aspekti i shpenzimeve që merrni me qira pajisje se t’i bleni për t’u siguruar se i optimalizoni kapacitetet tuaja për çdo zgjedhje që pason.

 

Duhet të kihen parasysh edhe faktorët tjerë për të përcaktuar përshtatshmërinë e implementimit të sistemeve të reja. Ambienti lokal fizik dhe infrastruktura është një shqyrtim i tillë. Një vend me furnizim të çrregullt me energji, p.sh. nuk mund të jetë një vend i përshtatshëm për implementim të një rrjeti të gjërë hapësinor të kompjuterëve personalë që kërkon burime të qëndrueshme të energjisë. Lagështia e lartë ose nivelet e larta të pluhurit ose zallit poashtu mund ta kufizojnë zgjedhjen e përshtatshme të teknologjisë.

 

Poashtu siguria e teknologjisë së re duhet të mirret parasysh. Sidomos kur përdoret teknologjia për regjistrim, llogaritje ose transmetim të të dhënave të votimit, teknologjia duhet të jetë e sigurtë së paku aq sa proceset ekuivalente që realizohen me dorë dhe do të ishte ideale të kishte më shumë të atilla.

 

Para se të futen në përdorim teknologjitë e reja, është më rëndësi të këshillohen me të gjithë përgjegjësit, të cilët ka të ngjarë të ndikohen nga ata. Personeli i OMZ-së duhet të jetë i gatshëm dhe i aftë t’i implementojë ndryshimet. Pjesëmarrësit në procesin e zgjedhjeve, si partitë politike, kandidatët, anëtarët e parlamentit dhe mediat është e nevojshme të këshillohen nëse ky ndryshim ka ndikim në to, për shembull, kur shqyrtohet një sistem elektronik i votimit. Teknologjia e re mund të kërkojë që të bëhen ndryshime në ligjet dhe rregullat përkatëse të zgjedhjeve. Këto ndryshime duhet të negociohen dhe të garantohen para se vendosësh për teknologjinë e re.

 

Nevojitet kohë për implementimin e teknologjive të reja: koha për konsultim me përgjegjësit, kohë për identifikimin e nevojave tuaja, kohë për përzgjedhje të teknologjisë specifike të cilën do ta përdorni, koha për implementimin e sistemit të ri, kohë për ta testuar për tu siguruar që do të funksionojë në mënyrë efikase kur ka nevojë dhe kohë për trajnim të atyre që do ta përdorin atë. Është e zakonshme për OMZ-të që ta nënvleftësojnë se sa kohë do të marrë implementimi i sistemeve të reja. Saherë që implementimi i sistemit bëhet me nguti, rritet rreziku që sistemi të dështojë në kohën vëndimtare.

 

Një grackë tjetër potenciale është të orvateni të bëni shumë dhe në shpejtësi. Në vend të marrjes së shtytjes dhe të implementimit në mënyrë rrënjësore të teknologjisë së re (krahasuar me teknologjinë ekzistuese lokale) me një hap, mund të jetë më e përshtatshme që gradualisht të implementohet ndryshimi gjatë një sërë ngjarjesh zgjedhore.

 

Kur të merret vendimi për ta implementuar teknologjinë e re, atëherë duhet të hartohet një plan implementimi. Aty duhet të përfshihen rezultatet që priten, afatet kohore, ndarjen e përgjegjësive, listat kontrolluese, standardet, kontrollimin e cilësisë dhe buxhetin e implementimit. Mund të jetë e dobishme që së paku të ndërmerret një program pilot, për ta testuar sistemin e ri në një shkallë të ulët. Pas testeve të shkallës së ulët, njëri nga hapat e fundit para se të vihet sistemi në prodhim, do të mund të bëhej një 'test ngarkues' i shkallës së plotë, ku sistemi testohet duke bërë një ushtrim të shtirur që të jetë sa më afër të jetë i mundur atij të vërtetit.

 

Një aspekt qenësor për implementimin e teknologjisë së re është trajnimi i atyre që do ta përdorin atë. Për sistemet që do të përdorën vetëm brenda organizatës do të jetë e domosdoshme vetëm të trajnohet personeli përkatës. Kur teknologjia përdorët nga shfrytëzuesit e jashtëm – për shembull, nëse futet në përdorim një sistem i votimit elektronik – atëherë edhe shfrytëzuesit e jashtëm duhet të trajnohen. Kur në shfrytëzues të jashtëm hyn e tërë popullata votuese, ky ‘trajnim’ mund të paraqesë një fushatë masive komunikimi. Koha për mbajtjen e trajnimeve për shfrytëzuesit duhet të sëndërtohet në planin e implementimit. Çfarëdo teknologjie, e re ose e vjetër mund të dështojë. Kur implementohen teknologjitë e reja, rreziku nga dështimi mund të jetë më i lartë se te sistemet e provuara dhe të testuara.

 

Për pasojë, duhet të ekzistojnë planet për rrethanat e papritura në rast se dështon teknologjia. Shpesh kjo nënkupton pasjen e sistemeve manuale rezervë që mund të futen në veprim me një paralajmërim të shkurtër, nëse dështon teknologjia. Për shembull kur bëhet numërimi i fletëvotimeve në mënyrë elektronike, duhet të keni plane për të bërë të mundur kalimin në numërim me dorë nëse sistemi elektronik dështon. Duhet të dizajnohen sisteme kompjuterike me sistemet e veta rezervë, për shembull, duke i përdorur serverët pasqyrues, duke bërë kopje rezervë të të dhënave, si dhe ruajtjen e kopjeve të të dhënave diku jashtë.

 

Çfarë tipe të teknologjive do të trajtohen në këtë fushë tematike?

 

 

Nëse merrni në konsideratë futjen në përdorim të teknologjisë së re për qëllime të zgjedhjeve, pikë e dobishme fillestare është të keni parasysh se çfarë teknologjie është në përdorim aktualisht, për çfarë përdoret, kush e përdor atë, dhe çfarë çështjesh janë shtruar gjatë shfrytëzimit të saj. Hapësira tematike Zgjedhjet dhe Teknologjia do të shqyrtojnë në këta tipa të teknologjisë që aktualisht përdorën nëpër botë:

 

• Sistemet kompjuterike
• Kompjuterët personalë
• Softveri i automatizimit të zyrave
• Rrjetet e Zonave Lokale (RRZL) dhe Rrjetet e Zonave të Gjëra (RRZGJ)
• Teknologjia e komunikimit, siç janë telefoni/faksi/linjat e të dhënave, radio, televizioni, mikrovalët dhe satelitët 
• Interneti 
• Sistemet elektronike të votimit
• Sistemi mekanik i votimit 
• Sistemet e skanimit
• Sistemet e identifikimit
• Programet e bazës së të dhënave
• Programet për përgatitjen e hartave, siç janë Sistemet Informative Gjeografike (GIS) dhe Sistemet e Pozicionimit Global (GPS)
• Programet audio/vizuale
• Sistemet e dizajnit me ndihmën e kompjuterit (CAD)

 

Pas hulumtimit të teknologjive dhe programeve që aktualisht janë në përdorim, do të hetoni se ajo çfarë dëshironi ju, nuk është bërë asnjëherë më parë.

 

Që t’u ndihmoni atyre të hyjnë shtigjeve të reja, edhe në pjesën ‘Zgjedhjet dhe teknologjia’ bëhen përpjekje të shikohet njëfarë mënyrë në të ardhmen për atë se çfarë mund të jetë në gjendje të ofrojë teknologjia, botës së menaxhmentit të zgjedhjeve në Shekullin 21.

 

Menaxhmenti i zgjedhjeve

Menaxhmenti i zgjedhjeve ka të bëjë kryekëput me infrastrukturën administrative që kërkohet për të mbështetur procesin demokratik të zgjedhjeve. Zgjedhjet e suksesshme nuk ndodhin pa përgatitje dhe planifikim. Ato janë ngjarje të mëdha dhe të kushtueshme, të cilat rezultojnë me përfundimin e një sërë punësh të mëdha dhe të vogla, ku përfshihen një numër i madh i njerëzve, e ku të gjithë duhet të jenë të vetëdijshëm për përgjegjësitë e tyre në procesin zgjedhor dhe të japin llogari për veprimet e veta në bazë të ligjit. 

 

Jo vetëm që zgjedhjet janë të kushtueshme për t’u përgatitur dhe udhëhequr, por edhe moszhvillimi i zgjedhjeve mund të jetë i kushtueshëm. Kjo ndodh për shkak se financimi nga organizatat ndërkombëtare siç janë Fondi Monetar Ndërkombëtar (FMN) dhe Banka Botërore mund të varen nga ekzistimi i një shoqërie demokratike, ose për shkak se edhe protestat popullore kundër qeverisë së pazgjedhur mund ta çrregullojnë ekonominë e vendit. Për ta balancuar nevojën për zgjedhje kundrejt kostos së zgjedhjeve, qëllimi i ligjvënësve, administratorëve të zgjedhjeve dhe i të tjerëve që përfshihen në proces duhet të jetë mbajtja e shpenzimeve në nivelin që përballohet lehtë me mjete që i ka në dispozicion vendi i tyre.

 

Poashtu zgjedhjet nuk janë testi i vetëm i një shoqërie demokratike. Gjithnjë e më shumë në skenën botërore po pranohet se mbajtja e zgjedhjeve nuk është garanci se vendi është në gjendje ta kalojë ” kontrollin mjekësor demokratik.” Zgjedhjet dhe mundësia e ardhjes në pozitë e udhëheqësve të rinjë është pjesë shumë e rëndësishme e çdo sistemi demokratik, por ai është ndërveprim në mes të njerëzve dhe degëve dhe niveleve të ndryshme të qeverisë gjatë periudhës së caktuar kohore mes zgjedhjeve që është tregues më i besueshëm i shëndetit të një demokracie.

 

Në vitet 1980-ta dhe 1990-ta demokratizimi dhe mbajtja e zgjedhjeve u përshpejtuan me një shkallë të paparë. Në ato vite menaxhmenti i zgjedhjeve u bë më i sofistikuar.Gjithnjë e më shumë pranohet se zgjedhjet e suksesshme arrihen me anë të një administrate të plotësuar me personel profesional, të pajisur mirë dhe të financuar në mënyrë adekuate. T. S. Seshan, ish-kryekomisioner i zgjedhjeve në Indi dhe njeriu përgjegjës për zgjedhjet në demokracinë më të madhe botërore bënte këto komente në vjeshtën e vitit 1996 se "...zgjedhjet e mira kërkojnë katër elemente: një ligj të zgjedhjeve të ujdisur plotësisht që të sigurojë zgjedhje të lira dhe të drejta; një komision të zgjedhjeve që të jetë vërtetë autonom dhe pa frikë; procedura që mundësojnë që bile edhe burri dhe gruaja më e vogël të mund ta ushtrojnë të drejtën e tyre të votimit lirisht dhe pa frikë; dhe një elektorat që është plotësisht i vetëdijshëm për të drejtat dhe përgjegjësitë e veta.”

 

India ka 590 milion votues, të cilët në zgjedhjet e përgjithshme të vitit 1996, shkuan të votojnë në 825,000 kabina të votimit, ku asnjëri prej tyre në rrafshira nuk ka ecur më shumë se dy kilometra, ndërsa nëpër kodra, nuk ka ecur më shumë se katër kilomentra. Çdo kabinë e votimit ishte plotësuar me prej pesë deri shtatë punëtorë, që do të thotë se u punësuan gjithsej më shumë se 5  milion njerëz për të organizuar zgjedhje, në të cilat u harxhuan njëzetepesë mijë tonë letër, dhe që kushtuan rreth 200$ milion.

 

Gjithnjë e më shumë, nevoja për një qasje profesionale është trajtuar me formimin e grupimeve nacionale dhe pan-nacionale të zyrtarëve të zgjedhjeve dhe e urgjencës së mundësive të shkollimit të specializuar profesional. Instituti Federal i Zgjedhjeve i Meksikës (IFE) ka krijuar Shërbimin Elektoral Profesional (SPE), një sistem të karrierës për punëtorët e specializuar që synon të sigurojë personel të kualifikuar për t’i përmbushur nevojat e këtij shërbimi elektoral. Kërkesa e SPE-së që individët që punojnë në kuadër të tij, të ndërmarrin tipe të ndryshme të shkollimit profesional gjatë tërë karrierës së tyre ka kontribuar dukshëm në profesionalizimin e punës së IFE-s.

 

Ekzistojnë edhe organizata të tjera profesionale që mbulojnë Shtetet e Bashkuara, Evropën Qendrore dhe Lindore, Afrikën, Paqësorin, Azinë dhe Karaibet. Në Britaninë e Madhe, është hartuar një provim për njerëzit që punojnë në administratën e zgjedhjeve. Kolegji i Komunitetit Barbados në Bridgetown ka ofruar një kurs çertifikues katër javor për administrim të zgjedhjeve në pjesën e parë të vitit 1994. Një nga një, shtete të ndryshme në Shtetet e Bashkuara janë duke ngritur standarde për zyrtarët e tyre lokalë të zgjedhjeve kanë filluar të ofrojnë programe trajnimi. Edhe ndihma ndërkombëtare po fillon të bëhet më e përqendruar në nevojat e trajnimit të organeve të zgjedhjeve se në nevojat materiale.

 

Menaxhimi i zgjedhjeve ka të bëjë me përzgjedhjen e sistemit të duhur për rrethana të caktuara. Ekzistojnë shumë modele që duhet të ndjeken gjatë menaxhimit të procesit të zgjedhjeve; zgjedhja e përfundimtare në masë të madhe varet nga rrethanat historike dhe kulturore të vendit në fjalë, nivelit të sofistikimit, situatës financiare dhe politike dhe arsimimit të njerëzve të tij. Menaxhmenti i zgjedhjeve po njihet si shërbim që në shumë mënyra i krahasueshëm me sektorë më tradicional të shërbimit, dhe shumë teste të efikasitetit që shfrytëzohen në këta sektorë mund të zbatohen në menaxhimin e zgjedhjeve.

 

Për nevojat e kësaj pune, menaxhmeti i zgjedhjeve përfshin një organ të ngarkuar me përgjegjësinë për organizimin e zgjedhjeve dhe përpilimin e listave të votuesve. Shpesh këto funksione kombinohen nën përgjegjësinë e një organizate ose individi, por mund tër kryhen nga organizata të ndryshme.

 

Nuk ka mënyrë më të mirë për ta strukturuar një organizatë, dhe themelimi i një organi për menaxhimin e zgjedhjeve (OMZ) që të jetë përgjegjëse për këto aktivitete, në mënyrë të pashmangshme do të përfshijë kompromise midis lloj-lloj kërkesash dhe nevojash që konkurojnë njëra me tjetrën. OMZ-së mund t’i jepen shumë funksione, duke përfshirë si vijon:

 

            mbajtjen e zgjedhjeve dhe të referendumeve 

            përpilimin dhe/ose mirëmbajtjen e regjistrit të votuesve

promovimi i vetëdijësimit të publikut për çështje të zgjedhjeve duke zhvilluar programe të edukimit qytetar dhe ato informative për pjesëtarët e publikut, veçanërisht për femra, të rinjë, analfabetë dhe minoritete në pozitë të disfavorshme

            trajnimin e zyrtarëve të zgjedhjeve 

 

informimin rreth procesit të zgjedhjeve të kandidatëve, partive politike dhe personave të tjerë të cilët preken nga kjo

të siguruarit që femrat dhe minoritetet të jenë në gjendje që të marrin pjesë plotësisht në procesin e zgjedhjeve

            hartimin e rregullorëve me të cilat udhëhiqet procesi i zgjedhjeve 

            zbatimi i ligjit të zgjedhjeve

hulumtimin e politikave zgjedhore dhe çështjeve tjera që kanë të bëjnë me këto

sigurimin e informacionit dhe të këshillave rreth çështjeve të zgjedhjeve për qeverinë, ligjislaturën, departamentet e ekzekutivit 

            përfshirjen në bashkëpunimin dhe ndihmën ndërkombëtar

 

Në Zgjedhjet e Lira dhe të Drejta: E Drejta dhe Praktika Ndërkombëtare, Profesori Guy Goodwin-Gill argumenton se:

 

Përvoja dhe praktika shtetërore e kohëve të fundit vërtetojnë nevojën për mbikëqyrje të procesit të zgjedhjeve ... [dhe] për përgjegjësi institucionale për implementim nëpërmjet zyrtarëve të paanshëm të zgjedhjeve… Një mekanizëm mbikëqyrës që gëzon besimin e partive dhe të elektoratit, bën presion në situatat e tranzicionit, për shembull, nga sistemet njëpartiake në ato shumëpartiake, ose saherë që vihet në dyshim paanshmëria e autoriteteve administrative. Institucionalizimi efektiv i të drejtave themelore zgjedhore dhe politike i obligon shtetet… që të krijojnë një sistem të përshtatshëm elektoral, për të implementuar obligimet ndërkombëtare, sa u përket të drejtave individuale, [dhe]…që të krijojnë një mekanizëm efikas të paanshëm dhe/ose të baraspeshuar për menaxhimin e zgjedhjeve legjislative.1

 

OMZ-ja duhet të udhëhiqet nga parimet e menaxhimit profesional, çfarëdoqoftë përbërja dhe detyrat e këtij organi. Menaxhimi i zgjedhjeve i kushton shtetit. Përveç shpenzimeve të vazhdueshme në rast të një OMZ-je të përhershme, shpenzimet prej 4 deri në 6$ për një votues janë tipike shpenzimet e zgjedhjeve në demokracitë e zhvilluara.

 

Poashtu është detyrë për t’i kryer këto funksione në mënyrë sa më profesionale që të jetë e mundur në kontekstin e ofrimit të shërbimit ndaj elektoratit, në mënyrë që të gjithë të mund të kenë qasje sa më shumë që të jetë e mundur. Zgjedhjet që efektivisht  i privojnë nga mundësia e votimit pjesë të kualifikuara të elektoratit, qoftë përmes vendosjes së vendvotimeve ose pengesave fizike ndaj personave të paaftë nuk janë tërësisht demokratike.

 

Në hyrje të librit të tij Direito Eleitoral Positivo, Torquato Jardim, ish-anëtar i tribunalit të zgjedhjeve të Brazilit, shkruante: "Në shtetin demokratik ku sundon ligji, i bazuar në sistemin e lirive civile, që kushtëzon veprimet e shtetit, i rrallë është funksioni i shtetit që i kryer në mënyrë jo të saktë ose të pamjaftueshme, mund t’i lëndojë aq shumë, aq thellë, sa administrimi i procesit të zgjedhjeve.2

 

Menaxhmenti i zgjedhjeve është shërbim që është epiqendër e vemendjes masive në kohën e zgjedhjeve, por që di të injorohet ose të lihet jashtë vemendjes kur nuk mbahen zgjedhje ose kur nuk pritet të ketë zgjedhje.

 

Zgjedhjet kurrë nuk duhet të lihen jashtë vemendjes. Përvoja në shumë vende ka treguar rreziqet e zvogëlimit të rolit të një OMZ-je mes zgjedhjeve.

Bile edhe gjatë periudhave kur shqyrtimi publik është më i ulët, ata që janë të përfshirë në zgjedhje, që nga ligjvënësit, partitë politike e deri të grupet civile dhe menaxherët e zgjedhjeve duhet të punojnë së bashku për ta përmirësuar procesin dhe për t’u siguruar që organizata administrative të jetë e aftë që kur është e nevojshme t’i përgjigjet thirrjes për zgjedhje të reja. Gatishmëria dhe përmirësimet e vazhdueshme janë dy arsyet parimore në dobi të krijimit të përhershmërie sa më të madhe të mundshme në organizatë.

 

Periudha në mes të zgjedhjeve është një kohë e shkëlqyeshme që të kalohet duke planifikuar dhe duke implementuar programet për modernizim. Për arsye se menaxhimi i procesit zgjedhore ngërthen trajtimin e sasive të mëdha të të dhënave, kompjuterizimi mund të jetë njëra nga mënyrat e përmirësimit të efikasitetit dhe të besueshmërisë së këtij proces. Shpenzimet e kompjuterizimit duhet të kihen parasysh në kontekst të secilit vend; ku fuqia punëtore është e lirë, por infrastruktura e domosdoshme për të mbështetur sistemin e kompjuterizuar është e dobët, mund të ndodhë që puna të kryhet më lehtë pa kompjuterizim.

 

Dokumentet për këtë tematikë do t’ju ndihmojnë në dhënien e përgjigjeve ndaj pyetjeve mbi këto dhe aspektet tjera qenësore të menaxhimit të zgjedhjeve. Kur ka në dispozicion informacion shtesë në një fushë tjetër tematike, atëherë janë dhënë nyjet elektronike që çojnë në këto dokumente [fajlla].

Sistemet e zgjedhjeve

Vështrim

 

Përzgjedhja e sistemit të zgjedhjeve është një nga vendimet institucionale më të rëndësishme për çdo demokraci. Megjithatë, rrallë bëhet përzgjedhja e një sistemi të zgjedhjeve me vetëdije dhe me qëllim. Shpesh përzgjedhja është e rastit, rezultat i kombinimit jo të zakonshëm të rrethanave, të një trendi kalimtar, ose të historisë së huaj.

 

 

Ndikimi i kolonializmit dhe efketet e fqinjve me ndikim janë shpesh të bidshëm për të bërë përzgjedhjen e sistemeve të zgjedhjeve. Megjithatë, thuaja në të gjitha rastet përzgjedhja së një sistemi të veçantë të zgjedhjeve ka ndikim themelor në jetën e ardhshme politike të vendit në fjalë. Në shumicën e rasteve, , kur të përzgjidhen njëherë sistemet elektorale, mbeten bukur të qëndrueshme meqë shtohen interesat politike dhe u përgjigjet stimulimeve që ato paraqesin.

 

 

Rrallë ndodh që sistemet e zgjedhjeve të përzgjidhen me qëllim, është edhe më i rrallë rasti kur ato përpilohen me kujdes për kushte të veçanta historike dhe shoqërore të një vendi. Çdo demokraci e re duhet të përzgjedhë (ose të trashëgojë) një sistem zgjedhor për të zgjedhur parlamentin e vet, por vendimet e tilla shpesh ndikohen nga një ose dy rrethana vijuese: faktorit politik i mungon njohuria dhe informimi themelor, kështu që zgjedhjet dhe pasojat e sistemeve të ndryshme zgjedhore pranohen plotësisht, ose përkundrazi, aktorët politikë shfrytëzojnë njohuritë e tyre mbi sistemet elektorale për të avancuar format që ata mendojnë se do të kishin sukses për avantazhin e tyre të njëanshëm.

 

 

Me cilindo skenar qoftë, përzgjedhjet që bëhen mund të mos jenë më të mirat për të mirën politike afatgjate të vendit në fjalë, dhe ndonjëherë mund të kenë pasoja të tmerrshme për përparimin demokratik të një vendi.

 

 

Historiku i përzgjedhjes së sistemit elektoral pra mund të jetë aq i rëndësishëm sa edhe vetë përzgjedhja. Njeriu nuk duhet të ketë iluzion se vendimet e tilla bëhen në vakuum politik. Në të vërtetë, trajtimi i përparësisë politike është thuaja gjithmonë një faktor në përzgjedhjen e sistemeve elektorale – nganjëherë kjo është e vetmja konsideratë. Njëherit, përzgjedhjet e sistemeve elektorale në dispozicion janë shpesh, në të vërtetë, relativisht të reja. Megjithatë, ngjan po ashtu që llogaritjet e interesave politike afatshkurtëra mund shpesh të mjegullojnë sukseset e një sistemi të veçantë zgjedhor dhe interesat më të gjera të sistemit politik. Si pasojë e kësaj, gjersa pranohen detyrimet praktike, ne përpiqemi t’i qasemi çështjes së përzgjedhjes së sistemit elektoral në mënyrë sa më të gjerë dhe gjithpërfshirëse.

 

 

Elementi i sistemit elektoral të këtij publikimi ka për qëllim sidomos negociatorët politikë dhe hartuesit e kushtetutës në demokracitë e reja, në themelim e sipër dhe tranzicionale. Megjithatë, meqë të formësuarit e institucioneve politike është detyrë shumë e rëndësishme jo vetëm për demokracitë e reja por edhe për ato demokraci tashmë të themeluara që kërkojnë t’i përshtasin sistemet e tyre për të pasqyruar më mirë realitetin e ri politik, ky tekst po ashtu kërkon të shqyrtojë edhe shqetësimet e atyre personave si në demokracitë e themeluara ashtu edhe në ato ekzistuese që mund të jenë duke përpiluar sistemet elektorale. Marrë parasysh këtë audiencë në shënjestër, ne pa tjetër duhet të jemi detyruar të thjeshtojmë shumë nga literatura akademike mbi këtë çështje, gjersa njëkohësisht të zgjidhim disa nga çështjet më komplekse qenësore në këtë fushë. Nëse duket se ndonjëherë duam të thjeshtojmë shumë dhe herët e tjera tepër kompleks, shpjegimi zakonisht do të jetë në përpjekjen tonë për të ekuilibruar këto dy objektiva të qartësisë dhe përfshirjes.

 

 

 

Gjersa konteksti në të cilin demokracitë që paraqiten dhe vendosen bëjnë zgjidhje kushtetuese dallojnë jashtëzakonisht shumë, qëllimet afatgjata të shumicës së demokracive janë zakonisht të njëjta: të përvetësohen institucionet që janë mjaft të fuqishme për të avancuar demokracinë stabile, por mjaft fleksibile për të reaguar në rrethanat që ndryshojnë. Si demokracitë që paraqiten dhe ato tashmë të vendosura kanë shumë për të mësuar nga përvoja e të tjerëve. Krijimi institucional është proces evolutiv, kurse ne kërkojmë të distilojmë mësimet që kemi nxënë nga shumë shembuj të vërtetë të krijimit institucional nëpër botë.

 

 

Sistemet zgjedhore dhe kushtetutat

 

Shumë nga krijimi kushtetues është paraqitur në kohë relativisht të vonshme: lëvizja gjithëbotërore drejt qeverisjes demokratike në vitet e 80-a dhe të 90-a të shekullit të kaluar kanë stimuluar një urgjencë të re duke hulumtuar modele të qëndrueshme të qeverisë së përfaqësimit përkatës, krahas me vlerësimin e freskët të sistemeve elektorale. Ky proces është inkurajuar me realizimin e përhapur gjerësisht se zgjedhja e institucioneve mund të ketë ndikim të dukshëm mbi sistemin e gjerë politik – për shembull, gjithnjë e më shumë pranohet se një sistem elektoral mund të ndihmojë për të “inxhinieruar” bashkëpunimin dhe vendosjen në shoqëri të ndarë. Krijimi i sistemit elektoral tani i pranuar si me rëndësi të rëndësishme për çështje të mëdha të qeverisjes, dhe me gjasë si njëri me ndikimin më të madh, nga të gjitha institucionet politike.

 

Duke siguruar këtë analizë të hollësishme të përzgjedhjeve dhe të pasojave, dhe duke treguar si kanë punuar sistemet zgjedhore në botën demokratike, shpresojmë të arrijmë dy gjëra:

 

-         të zgjerojmë njohuritë dhe të ndriçojmë diskutimet politike dhe publike;

 

-         si dhe t’u japim mjetet përpiluesve të kushtetutës për të bërë një përzgjedhje me informacion, dhe

 

-         në këtë mënyrë të shmangim disa nga efektet e mosfunksionimit dhe të destabilizimit të përzgjedhjeve të sistemeve të posaçme elektorale.

 

Në nivelin më themelor, sistemet elektorale tregojnë se në zgjedhjet e përgjithshme votat hedhen në vende që i fitojnë partitë dhe kandidatët. Variabilet kryesore janë:

 

1.         formula elektorale e përdorur (d.m.th. qoftë të jetë sistem me mazhorancë ose proporcional, dhe çfarë formule matematike përdoret për të llogaritur caktimin e vendeve) dhe

 

2.         përmasa e rajonit, jo sa votues jetojnë në një rajon, por më tepër sa anëtarë të parlamentit zgjidhen në atë rajon.

 

Struktura e sistemit elektoral lidhet ngushtë me më shumë aspekte të tjera administrative të zgjedhjeve me të cilat kanë të bëjnë në këtë faqe të internetit, siç janë shpërndarja e vendeve të votimit (shih Indeksin e operativës së votimit), caktimi i kandidatëve (shih Indeksin e partive dhe të kandidatëve), regjistrimi i votuesve (shih Indeksin e regjistrimit të votuesve), kush i drejton zgjedhjet dhe kështu me radhë - shih Indeksin e menaxhmentit të zgjedhjeve. Këto çështje janë me rëndësi të madhe, kurse avantazhi i mundshëm i çdo përzgjedhjeje të sistemit të zgjedhjeve do të pengohet përveç nëse u kushtohet vëmendje e nevojshme. Forma e sistemit elektoral po ashtu ndikon në fushat e tjera të ligjeve elektorale: përzgjedhja e sistemit elektoral ka ndikim në mënyrën me të cilën caktohen kufijtë rajonal (shih Indeksin e kufijve të caktuar), izajni i fletëvotimit (shih Indeksin e operativës elektorale), si numërohen votat (shih Indeksin e numërimit të votave), krahas aspekteve të tjera të shumta të procesit elektoral.

 

Përmbledhje e llojeve të sistemeve elektorale

 

Ka me qindra sistemesh elektorale aktualisht në përdorim e sipër po edhe më shumë permutacione të secilës formë, por për hir të thjeshtësisë, ne i kemi kategorizuar sistemet elektorale në tri familje të gjera:

 

- të shumëcës-mazhoritetit,

 

- gjysmëproporcional, dhe

 

- proporcional.

 

Brenda këtyre trijave, kemi 10 “nënfamilje":

 

- i pari fiton postin (PFP),

 

- votimi en bllok (VB),

 

- vota alternative (VA), dhe

 

- sistemi me dy turne (SDT), të gjitha janë sisteme të shumicës-mazhorancës.

 

- sistemet paralele,

 

- vota e kufizuar (VK) dhe

 

- vota e vetme e patransferueshme (VVPT) janë sisteme gjysmëproporcionale.

 

- lista PR,

 

- proporcionale me anëtarë të përzierë (PAP), dhe

 

- vota e vetme e transferueshme (VVT), të gjitha janë sistemet proporcionale.

 

Secili nga 212 sistemet elektorale parlamentare të Shpërndarjes Globale të Sistemeve Elektorale mund të kategorizohet nën njërin nga këta dhjetë tituj, kurse ky dru i familjes, ndonëse me rrënjë në konventa të caktuara afatgjata, është i pari që duhet të ketë parasysh të gjitha sistemet elektorale që tani përdoren në zgjedhjet parlamentare në botë, pa marrë parasysh çështjet më të mëdha të demokracisë dhe të legjitimitetit. Shpresojmë se ai ofron një udhëzim të qartë dhe konciz për përzgjedhjen midis tyre.

 

Mënyra më e rëndomtë për t’i shikuar sistemet elektorale është grupimi i tyre sipas saktësisë që votat kombëtare të fituara paraqesin vendet e fituara në parlament; do të thotë, sa janë proporcionale. Për të bërë këtë, njeriu duhet të shikojë si raportin midis votës dhe vendit ashtu edhe nivelin e votave të humbura. Për shembull, Afrika Jugore ka përdorur një sistem elektoral proporcional klasik për zgjedhjet e veta të para demokratike në vitin 1994, kurse me 62.65% të votave të popullit Kongresi Kombëtar Afrikan (KKA) ka fituar 63% të vendeve kombëtare (shih Afrika Jugore: Sistemet elektorale dhe menaxhmenti i konfliktit). Sistemi elektoral ishte shumë proporcional, kurse numri i votave të humbura (d.m.th. ato që ishin hedhur për partitë të cilat nuk kishin fituar vende në asamble) ishin gjithsej vetëm 0.8%. Kontrasti i drejtpërdrejtë nga viti paraprak, në kombin fqi të Lesoto-së, shumica sistemit elektoral klasik i pari fiton postin (PFP) kishe dalur në Partinë e Kongresit të Basoto-së, duke fituar çdo vend të parlamentit prej 65 anëtarësh me 75% të votave të popullit; nuk kishte kurrfarë opozite parlamentare, kurse 25% të zgjedhësve që kishin votuar për partitë e tjera nuk u përfaqësuan fare. Ky rezultat u pasqyrua në zgjedhjet me votim en bllok në Xhibuti në vitin 1992, kur të gjitha 65 vendet parlamentare i kishte fituar Rassemblement Populaire pour le Progres me 75% të votave.

  

Mirëpo, në disa rrethana, sistemet elektorale joproporcionale (siç është PFP) munden rastësisht të ngrisin rezultatet e përgjithshme relativisht proporcionale. Ky rast ishte në vendin e tretë të Afrikës Jugore, Malavi, në vitin 1994. Në ato zgjedhje, partia prijëse, Fronti Demokratik i Bashkuar fitoi 48% nga vendet me 46% të votave, Partia e Kongresit të Malavisë fitoi 32% të vendeve me 34% të votave, kurse Aleanca për Demokraci fitoi 20% të vendeve me 19% të votave. Niveli i përgjithshëm i proporcionalitetit ishte i lartë, por për shkak të faktit se ky nuk ishte krejtësisht një sistem proporcional, nuk mundi të kategorizohet si i tillë, votat e humbura megjithatë u shtuan deri në thuaja një të katërtën e të gjitha votave të hedhura.

 

Për më shumë informacion, shih Sistemet elektorale dhe kushtetuta.

 

Korniza legjislative

Qasja

 

Në këtë pjesë studiohet struktura legjislative për proceset elektorale demokratike, duke u përqëndruar si në drejtësinë, ashtu edhe në efikasitetin e rregullimit të tyre dhe të administrimit të burimeve që kanë në dispozicion për zgjedhjet. Si pikënisje do të jetë ajo se kush do ta mbajë pushtetin politik, arrihet me anë të zgjedhjeve të lira dhe të drejta. Zgjedhjet mund të jenë të lira dhe të drejta në organizime të ndryshme politike dhe shoqërore, siç janë:

 

nën forma të ndryshme të sistemeve politike (p.sh. modelet parlamentare ose presidenciale)

me forma të ndryshme të qeverisë (p.sh. monarkiste, ose republikane)

me struktura territoriale të unifikuara ose të decentralizuara të shtetit.

 

Përmbi të gjitha këto klasifikime, duhet të përcaktohet se cilat kushte ligjore dhe cilat struktura organizative do të garantojnë sistem elektoral të lirë dhe të drejtë me efikasitet ekonomik.

 

Parimet

 

Sistemi elektoral i lirë dhe i drejtë kërkon që:

 

çdo qytetar të ketë të drejtë të marrë pjesë si votues dhe si kandidat 

proceset elektorale të jenë të rregullta dhe zgjedhjet që mbahen në mënyrë periodike

zgjedhjet të mbahen në një atmosferë ku respektohen të drejtat themelore të qytetarëve

procedura e votimit garanton lirinë, fshehtësinë dhe numërimin e saktë të  votave

 

procesi të kontrollohet nga një organizatë e zgjedhjeve që vepron në mënyrë të pavarur nga pushtetet tjera të shtetit ose të qeverisë

 

Një sistem elektoral efikas duhet të bazohet në kontrollin e kujdesshëm të shpenzimeve (shih Shqyrtimet e shpenzimeve). Është e vërtetë se synimi kryesor i zgjedhjeve është të arrihet qeveria legjitime dhe te regjimi i lirë, sidomos në një proces tranzicioni, meqë pa zgjidhjen e kësaj çështjeje themelore, nuk është e mundur të zgjidhet pjesa tjetër e problemeve sociale ose politike të vendit. Mirëpo aspekti financiar nuk mund të lihet pas dore. Asnjë vend nuk mund ta mbajë një sistem elektoral me shpezime që janë përtej mjeteve të vendit (e më së paku nëse ekzistojnë pabarazi serioze sociale).

 

Me tregues të njëjtë, bashkëpunimi ndërkombëtar do të jetë më efektiv nëse ajo i ndihmon vendit pranues që të themelojë organizata të zgjedhjeve që vetmbahen, duke shmangur kështu struktura të kushtueshme që kërkojnë financim të vazhdueshëm ndërkombëtar.

 

Administrata e zgjedhjeve është pjesë qenësore e sistemit demokratik.

 

Pra ajo duhet të jetë shembull i efikasitetit organizativ dhe financiar dhe jo një ishull që përkrahet me mjete ndërkombëtare.

 

Instrumentet ligjore

 

Në zhvillimin e kornizës ligjore më të përshtatshme për t’i rregulluar zgjedhjet, duhet të merren parasysh si vijon:

 

Organizimi dhe zbatimi i zgjedhjeve kërkon një sistem rregullues të përgjithshëm, duke përfshirë që nga rregulloret kushtetuese që definojnë të drejtën aktive dhe pasive të votimit, e deri te kodet implicite dhe eksplicite të sjelljes midis konkuruesve.

 

Instrumenti parësor rregullues është ligji i zgjedhjeve. Kjo kornizë ligjore kërkon një marrëveshje të gjërë mbi përmbajtjen e saj dhe një shkallë të arsyeshme të përhershmërisë në mesin e forcave politike më të rëndësishme. Në njërën anë, funksionet e saj themelore janë përcaktimi i saktë i elementeve të sistemit dhe në anën tjetër, të krijojë një grup të garancive procedurale që do ta siguronin të drejtën e votimit (shih Ligji i zgjedhjeve).

 

Mirëpo nuk është as praktike e as e përshtatshme të krijohen rregullore të zgjedhjeve të bazuara ekskluzivisht në ligj, që është i vështirë për t’u modifikuar. Përvoja praktike në proceset e zgjedhjeve dëshmon domosdoshmërinë që të lihet një kufi për përshtatjen dhe interpretimin e rregulloreve administrative relevante dhe të vendimeve të autoritetit të zgjedhjeve (shih Rregulloret administrative).

 

Si duhet të formulohet një ligj i zgjedhjeve? Nevoja për marrëveshje politike përkitazi me rregulloret e zgjedhjeve bëhet veçanarisht evidente në periudhat e tranzicionit. Është shumë e vështirë të definohet strategjia më adekuate paraprakisht për çdo vend (shih Procesi i krijimit dhe i ndryshimit).

 

Gjërësisht, mund të krijohet një pikë e përshtatshme e ndërmjetme në mes:

 

Strategjisë maksimaliste që kërkon konsenzuesin më të gjërë të mundshëm pa marrë parasysh kohën që nevojitet për ta arritur atë.

Logjikës minimaliste që kufizohet në bërjen e modifikimeve të domosdoshme në ligjin e zgjedhjeve që ka ekzistuar më parë për t’i rregulluar zgjedhjet jo-konkuruese.

 

Përvoja praktike tregon se të dy strategjitë paraqesin mangësi serioze, kështu që duhet të definohet sa kohë dhe dialog mund të investohet në krijimin e rregulloreve të zgjedhjeve në secilin rast.

 

 

Elementet qenësore

 

Midis elementeve qenësore për një proces të zgjedhjeve, duhet të merren parasysh si vijon:

 

Në rend të parë, e drejta e votës duhet t’i garantohet çdo personi, kështu që me këtë garantohet se nuk do të ketë diskriminim të pajustifikueshëm dhe privim nga votimi (shih Privimi nga e drejta e votës).

 

Kjo do të thotë se arsyet për shkak të të cilave një personi mund t’i privohet e drejta e votës i përmbahet këtij parimi të klasifikimit, interpretohen në mënyrë restriktive dhe në të gjitha të rastet e përmbush nevojën për shprehje më të mirë dhe më të lirë kolektive të votës.

 

Problemi i natyrave të ndryshme që duhet të analizohet tërësisht, është dispozita në disa rregullore të zgjedhjeve për rezervimin e vendeve në baza racore, kulturore ose bile edhe gjinore, si rezultat i masave diskriminuese pozitive. Megjithëse synimi saj është të arrihet pjesëmarrja politike sipas grupeve historikisht të përjashtuara, ajo paraqet përjashtim të dukshëm nga dy parime bazë të organizimit të zgjedhjeve:

 

            parimi "një person, një votë"

 

idea që përfaqësimi politik d.m.th. përfaqësim i tërë kombit dhe jo i grupeve ose shtresave të caktuara.

 

Ky tip i veprimit pozitiv, pra duhet të jetë i përkohshëm, si instrument për të arritur objektivin e integrimit dhe jo si sistem i përhershëm i atribuimit të vendeve që mund të rrëshqasë në qasjet neo-corporate. Së dyti, duhet ta marrim parasysh materialin, elementin rregullues që kontribuon në mënyrë vendimtare në vendosjen e së drejtës së votës, d.m.th. ekzistencën e një regjistri adekuat të votuesve ose të një liste të votuesve (Kualifikimet dhe identifikimi për regjistrimin e votuesve). Së treti, duhet të theksohet se rregulloret e zgjedhjeve në themel e udhëheqin procedurën. Ekzistojnë një numër vendimesh që duhet të merren për administrim adekuat të procesit të zgjedhjeve, siç janë: se kur caktohen zgjedhjet dhe shpallen rezultatet. Në këtë aspekt, duhet të vendoset se:

 

kush mund t’i paraqesë kandidatët dhe nën çfarë kushtesh (shih Regjistrimi i kaandidatëve dhe organizatat politike)

 

nga kush emërohen (shih Regjistrimi i kandidatëve)

 

çfarë aktivitetesh duhet të kryhen gjatë fushatës së zgjedhjeve për të marrë vota dhe çfarë lloj ndihme publike ose private marrin konkuruesit (shih Fushata e zgjedhjeve)

 

të gjitha operacionet për hedhjen dhe numërimin e votave (shih Votimi), duke përfshirë numërimet jozyrtare ose numërimet e shpejta (shih Publikimi i rezultateve) që mund të jetë problematik në vendet që janë në procesin e konsolidimit demokratik

 

Mirëpo, ekzistojnë disa aspekte kryesore të zgjedhjeve për të cilat ofrohen aq shumë zgjidhje të ndryshme, sa i përket strukturës organizative që është e ngarkuar për organizimin dhe kontrollin e proceseve elektorale (Organizimi i zgjedhjeve).

 

Si tendencë, dikush mund të thotë se, sa më e madhe mungesa e besimit në institucionet e zakonshme të një vendi, aq më e fuqishme dhe më e pavarur do të jetë organizata e zgjedhjeve, me përjashtim të shteteve federale me demokraci të konsoliduar.

 

Kështu që është e mundur të krijohet një shkallë e mungesës së besimit, në të cilën shkalla maksimale do të ishin modelet e gjykatave të zgjedhjeve (karakteristike për Amerikën Qendrore) dhe shkalla minimale në sistemet që nuk e ndërrojnë funksionimin normal të administratës dhe të gjyqësorit kur mbahen zgjedhjet (si Gjermania).

 

Megjithëse është e vështirë të merret qendrim paraprakisht për modelin më të përshtatshëm për secilin vend, do të duket se ai më i përhapuri në vendet të cilat kohëve të fundit kanë hyrë në demokraci është ai që përfshin krijimin e komisionit të zgjedhjeve. Këto organizata e zëvendësojnë në tërësi administratën qeveritare, por juridiksionin juridik ose gjykatën kushtetuese e lënë të paprekur mbi temat elektorale dhe kështu e shmangin formimin e pushtetit të katërt, ashtu siç paraqitet në modelet e gjykatave elektorale.

 

Këto, në mes tjerash, janë çështjet me të cilat do të merremi në tërë pjesën "Korniza ligjore" me qëllim të ofrimit të zgjidhjeve reale ose, së paku, elementet e nevojshme për t’i analizuar problemet dhe zbatuar parimet e drejtësisë dhe efikasitetit për secilin rast, me shpenzime të arsyeshme për vendin në fjalë.

 

 

 

Partitë dhe kandidatët

Vështrim

 

Ndonëse është bërë modë e disa studiuesve dhe komentuesve për të treguar rënien e partive politike, ende ka dyshim se ato ende kanë rolin themelor të rëndësishëm në zgjedhjet bashkëkohore. Rregullorja e partive, si edhe rregullorja e kandidatëve (të cilët shpesh, ndonëse jo gjithmonë, caktohen nga partitë), është një çështje me rëndësi qenësore.

 

Objektivi qendror i dosjeve në këtë pjesë është të japë udhëzime për pyetjet praktike, lidhur me rregulloret e partive dhe të kandidatëve, siç janë:

 

- Si rregullohet, mbikëqyret etj. financimi i fushatave në vendet e tjera,?

- A ka ligje që u përkasin firmave të huaja që japin kontribut për fushatën?

- Cilat janë rregullat dhe rregulloret, si dhe pro e kundër, për t’u mundësuar kandidatëve potencialë të marrin frymë lirisht?

- Si sigurohet neutraliteti i kandidatëve në zgjedhje, përfshirë qasje të barabartë në mediat e kontrolluara nga qeveria?

- Cilat janë kodet e mirësjelljes së partive politike dhe të mediave?

 

Kjo pjesë do të shqyrtojë madje edhe çështjet më të gjera, siç janë:

- A ka standarde mbinacionale në zgjedhje dhe demokraci? 

- Cili është roli i zgjedhjeve në demokraci?

 

Duhet të shënohen katër çështje hyrëse përkitazi me pyetjet e tilla dhe mënyrat si zgjidhen ato në pjesën e këtij udhëzimi mbi partitë dhe kandidatët:

 

E para, gjersa shpresohet se dokumentet do të jenë të dobishme për legjislatorët, zyrtarët partiakë dhe vëzhguesit e zgjedhjeve, ato duhet të jenë relevante për shkollarët dhe studiuesit. Gjersa shkollarët të mos pëlqejnë realitetin praktik të qeverisë demokratike se ajo ka aftësi të japë gjykime autoritative akademike dhe teorike.

 

E dyta, gjersa për disa çështje praktike ka mundësi të jepen përgjigje teknike, për shumë prej tyre shtrohen pyetje për vlerat e rëndësishme dhe teoritë politike. Për shembull, pyetja në listën e mësipërme mbi ‘qasjet e barabarta’ për mediat e kontrolluara nga qeveria shtron pyetjen se cili është kuptimi i ‘barabartë’?

 

Për diskutim të plotë mbi parimet përkitazi me rregulloren e partisë dhe të kandidatëve, shih Parimet e udhëzimit, Gjasat e njëjta të lojës, Drejtësia, Liria e fjalës, Kontrollimi i mashtrimit, Korrupcioni dhe praktika e padrejtë, Pjesëmarrja politike, Inkurajimi i dekomkracisë partiake të brendshme, Sigurimi i punës së hapët, Transparenca, Përgjegjësia dhe Kontrollimet e barazimet.

 

E treta, në përgjithësi, dosjet në këtë pjesë nuk kanë qëllimin të parashtrojnë mendime definitive për çështjen se çka e përbën 'praktikën e mirë'. Shumë çështje që merren parasysh këtu janë shumë kundërthënëse përkitazi me këtë. Në vend të kësaj, qëllimi i gjerë është të sigurohet një spektër opcionesh, me shembuj nga secili.

 

E katërta, zgjedhjet me konkurencë janë garë që zhvillohet sipas ligjeve dhe rregullave. Është qenësore që të gjithë (ose vërtetë të gjithë) kandidatët dhe partitë kryesore duhet të ndjehen të aftë t’i pranojnë këto rregulla. Nëse një parti politike e rëndësishme, kandidat ose frakcion mendon dhe ka arsye të forta se ligjet dhe rregullat janë të paarsyeshme, atëherë ka më pak gjasa të pranohen rezultatet e zgjedhjeve. Stabiliteti politik do të pësojë. Kuptimi i problemeve dhe i opcioneve lidhur me rregulloren e partive politike dhe të kandidatëve ka mundësi të japë kontribut për cilësinë e demokracisë.

 

Mediat dhe zgjedhjet

                                                                                                         

Vështrim

 

Është e vërtetë se mediat lozin një rol të domosdoshëm për funksionimin adekuat të demokracisë. Bisedat për funksionet e mediave zakonisht përqendrohen në rolin e tyre të “kujdestarisë”: duke zgjidhur nga prangat analizën dhe diskutimin mbi sukseset dhe dështimet e qeverisë, mediat mund të informojnë publikun për nivelin efektiv në të cilin përfaqësuesit e saj i kanë kryer detyrat dhe u ndihmojnë t’i kenë këto parasysh. Megjithatë, mediat munden po ashtu të lozin një rol më specifik duke bërë të mundur pjesëmarrjen publike të plotë në zgjedhje, jo vetëm duke raportuar për kryerjen e punës së qeverisë, por edhe në shumë mënyra të tjera:

 

- duke i mësuar votuesit se si të ushtrojnë të drejtat e tyre demokratike;

 

- duke raportuar për zhvillimin e fushatës elektorale;

 

- duke u siguruar një platformë partive politike për t’ia kumtuar mesazhin e tyre elektoratit;

 

- duke u mundësuar partive të debatojnë njëra me tjetrën;

 

- duke raportuar për rezultatet e votimit dhe monitoruar numërimin e votave.

 

Mediat nuk janë burim i rolit të informimit të votuesve, por në një botë ku mbizotëron komunikimi masiv janë në shtim e sipër mediat të cilat përcaktojnë agjendën politike, madje edhe në këndet e botës me zhvillim më të ulët teknologjik. Prandaj, ekipet e vëzhguesve të zgjedhjeve, për shembull, tani komentojnë në mënyrë rutinore për qasjen dhe përfshirjen e zgjedhjeve nga mediat, si kriter për të gjykuar nëse zgjedhjet janë të drejta. Krahas kësaj, monitorimi i mediave gjatë periudhave të zgjedhjeve është bërë një praktikë gjithnjë e më e rëndomtë, duke përdorur një kombinim të analizës statistikore dhe teknikën e studimeve dhe të analizave të diskursit të mediave si dhe teknikën e studimeve dhe të analizave të diskursit nëse përfshirja ka qenë e drejtë.

 

Janë në rrezik tri grupe të ndërlidhura të të drejtave:

 

-  e drejta e votuesve për të bërë përzgjedhje me informim të plotë;

 

-  e drejta e kandidatëve për të shprehur qartë politikën e tyre;

 

-  e drejta e mediave për të raportuar dhe shprehur pikëpamjet e veta mbi çështjet me interes publik.

 

Natyrisht, këto të drejta, të cilat janë qenësore për të gjitha aspektet e të drejtave për liri dhe shprehje të garantuar me nenin 19 të Deklaratës Universale mbi të drejtat e njeriut, duhet të zbatohen në çdo kohë, dhe jo vetëm kur pritet të bëhen zgjedhje. Por është pikërisht formaliteti i procesit të zgjedhjeve – fakti se ato drejtohen sipas procedurave të cilat janë caktuar qartë me ligj – që i ka stimuluar interesat e atyre që kanë të bëjnë me çështjet e lirisë së mediave. Sa respektohen liria e mediave dhe pluralizmi gjatë periudhës së zgjedhjeve mund të jetë një indeks bukur i ndjeshëm i respektimit të lirisë për shprehjen në përgjithësi – vetë parakusht qenësor për demokracinë funksionale. Përkundrazi, zgjedhjet mund të jenë një gjasë ideale për të arsimuar si autoritetet për obligimet e tyre ndaj respektimit të rregullave dhe për të shtuar lirinë e mediave ashtu dhe mediat për përgjegjësitë e tyre për ta mbështetur procesin demokratik.

 

Fusha e kësaj teme në radhë të parë ka të bëjë me përgjegjësinë e administratorëve të zgjedhjeve për të zhvilluar kornizën e rregullt për aktivitetet e mediave gjatë periudhave elektorale dhe për të ndihmuar lirinë e mediave. Megjithatë, shumë nga kjo mund të jetë e vlefshme edhe për të tjerët, siç janë vetë ushtruesit e mediave dhe partitë politike.

 

Kjo fushë fillon me shikimin e parimeve mbizotëruese: rolin e mediave në demokraci dhe zhvillimin e jurisprudencës ndërkombëtare dhe krahasimtare mbi mediat dhe zgjedhjet. Ajo po ashtu shqyrton çështjet se si nivelet e ndryshme të zhvillimit ekonomik dhe pluralizmi i mediave dhe standardet e ndryshme professionale do të ndikojnë në natyrën dhe cilësinë e përfshirjes së zgjedhjeve nga mediat.

 

Pjesa qendrore e kësaj fushe tematike është biseda për modelet e ndryshme për një kornizë të rregullt të mediave në zgjedhje, duke u radhitur nga një komision i pavarur i zgjedhjeve deri te rregullatori i specializuar i mediave, siç është komisioni ose një këshill vullnetar i mediave ose një organ i ankesave të mediva për transmetim. Ajo i shikon obligimet e ndryshme të mediave të shtypit dhe transmetuese, si dhe ato midis mediave që janë në pronësi private dhe atyre që financohen me paratë publike.

 

Fusha e kësaj teme vazhdon të shikojë çështje të ndryshme që shtrohen lidhur me përfshirjen nga madiat e shkallëve vijuese të procesit elektoral, që nga periudha para fushatës së arsimimit të votuesve, përmes vetë fushatës, deri te dita e votimit, në numrimin dhe shpalljen e rezultateve. Ajo i hulumton llojet e ndryshme të përfshirjes së mediave – siç janë arsimimi i votuesve, qasja e drejpërdrejtë e partive politike, lajmet dhe çështjet aktuale dhe llojet e tjera të përfshirjes së posaçme të zgjedhjeve. Ajo bën fjalë për një numër të çështjeve të specializuara, siç janë standardet profesionale për raportimin mbi mendimet mbi zgjedhjet, si të bëhet dallimi midis raportimit për funksionet e qeverisë dhe aktiviteteve të zyrtarëve të obliguar si kandidatë, dhe obligimeve ligjore dhe etike të mediave kur të raportojnë për deklaratat provokative të figurave politike.

 

 

 

Numërimi i votave

Vështrim

 

 

Objektivat

 

Objektivat e sferës së temës së numërimit të votave janë që:

 - t’u sigurohen udhëzime organizatave përgjegjëse për përgatitjen e rregullave për numërimin e votave;

 - të jepet një vështrim i përgjithshëm i parimeve të "praktikës më të mirë" të procedurave të numërimit të votave;

 - të përshkruhen metodat e ndryshme të numërimit të votave të përdorura për një sërë sistemesh të rëndomta të zgjedhjeve;

 - t’u ndihmohet organeve të menaxhmentit të zgjedhjeve për të maksimalizuar besimin dhe integritetin e procesit të numërimit të votave, duke theksuar mënyrat për të minimizuar mundësitë për mashtrim dhe manipulim;

 - të pajisen organet e menaxhmentit të zgjedhjeve me strategjitë për t’u shmangur problemeve serioze që paraqiten në shumë zgjedhje të shkaktuara nga mungesat gjatë numrëimit të votave;

 - të theksohet rëndësia e trajnimit dhe organizimit intenziv të personelit të numërimit të votave;

 - të sigurohen udhëzime për të lehtësuar caktimin e rezultateve.

 

Rëndësia e numërimit të votave

 

Numërimi i votave është një nga fazat më të rëndësishme në procesin e zgjedhjeve. Dështimi për të përfunduar numërimin dhe transmetimin e rezultateve në mënyrë të shpejtë, transparent dhe të saktë mund të pengojë besimin publik të zgjedhjeve dhe do të ndikojë në mënyrë të drejtpërdrejtë në pranimin e rezultateve përfundimtare nga kandidatët dhe partitë politike. Shpeshherë, rëndësia e planifikimit, trajnimit të hollësishëm dhe e organizimit lihet anash, ose konsiderohet të jetë me rëndësi të dorës së dytë.

 

Në disa vende janë paraqitur shembuj të problemeve serioze të numërimit, përfshirë Afrikën Jugore, Bosnjën, Haitin dhe Mozambikun. Në vende të tjera, numërimi i votave, ndonëse drejtohet në mënyra të ndryshme, ka një bazë të vendosur mirë: shih Suedinë (shih Numërimi i votave në Suedi), në Burkina Faso (shih Numërimi i votave në Burkina Faso) dhe në Ganë (shih Numërimi i votave në Ganë) për përshkrime.

 

Hartimi i procedurave të numërimit të votave

 

Lloji i sistemit elektoral i përdorur do të përcaktojë disa nga mënyrat specifike të nevojshme për të përfunduar me sukses numërimin e votave në zgjedhje. (Për më shumë informacion mbi këtë temë, shih Indeksi i sistemeve elektorale dhe Sistemi elektoral dhe implikimet si dhe llojet e fletëvotimeve.) Mirëpo, disa parime të përgjithshme vlejnë për të gjitha sistemet elektorale.

 

Procedurat e numërimit duhet të marrin parasysh burimet në dispozicion, siç janë stafi, lokalet, transporti, komunikimemt dhe pajisjet. Për shembull, metoda e kompjuterizuar e numërimit të votave nuk do të jetë e përshtatshme për lokacionet pa furnizim me energji elektrike ose me mungesë të operatorëve të shkathtë të kompjutrit.

 

Mbase duhet të gjendet një ekuilibër midis integritetit, saktësisë dhe shpejtësisë. Sa më shumë kontrollime dhe brazime të ketë, procesi do të jetë më i ngadalshëm. Sa më shpejt që të shpallen rezultatet, aq më shumë mund të ketë kompromis për saktësi. Në secilin rast, përpiluesit e sistemeve duhet të vendosin cila nga këto parime udhëzuese është më e rëndësishmja.

 

Numërimi mund të bëhet me dorë, mekanikisht ose në mënyrë elektronike. Numërimi mund të bëhet në vendvotime ose në qendra të votimit.

 

Sistemet më të ndërlikuara kërkojnë drejtimin e fazave të ndryshme të numërimit dhe disa lokacione. Numrimi i sistemeve të mazhorancës mund të përfundojë normalisht në nivelin e rajonit elektoral. Në sistemin e përfaqësimit proporcional mund të nevojitet numërimi përfundimtar i centralizuar për t’i shndërruar votat në vende të parlamentit.

 

Kush duhet të jetë përgjegjës për numërinin e votave?

 

Numërimi është një ndër fushat kyçe ku mund të paraqiten raste të falsifikimit. Për ta minimizuar mundësinë e mashtrimit, numërimi i votave duhet të jetë përgjegjësi e një organi të pavarur të menaxhmentit elektoral. Në këtë proces mund të krijohen mekanizma të mbikëqyrjes. Duhet të ketë kontrollime, ekuilibrime dhe paraqitje të revizionit gjatë këtij procesi, si dhe procese të përcaktuara qartë për parashtresa dhe ankesa.

 

Rregullat e numërimit duhet të kuptohen qartas

 

Rregullat e numërimit duhet të jenë të qarta, të dihen që përpara dhe të kuptohen nga secili që përfshihet në zgjedhje, përfshirë zyrtarët e zgjedhjeve, publikun e përgjithshëm, partitë politike, kandidatët, organizatat joqeveritare dhe vëzhguesit vendas ose ndërkombëtarë të zgjedhjeve duhet të vijojnë sipas udhëzimeve specifike (shih Shembuj të ligjeve dhe rregulloreve – Filipinet), kurse të tjerat janë më të përgjithshme. Shih Shembuj të ligjeve dhe rregulloreve të Ganës – Shembuj të ligjeve dhe rregulloreve të Belgjikës dhe Suedisë – Shembuj të ligjeve dhe rregulloreve të Suedisë dhe Ukrainës – Shembuj të ligjeve dhe të rregullorve të Ukrainës dhe Spanjës – Shembuj të llojeve të ndryshme të legjislaturave të Spanjës. Po ashtu, është e dëshirueshme që t’u sigurohen të gjithë pjasëmarrësve informacionet dhe programet e trajnimit mbi vetë numërimin.

 

Numërimi duhet të jetë i hapur dhe transparent

 

Ka shumë rëndësi për legjitimitetin e zgjedhjeve që procesi i numërimit të jetë i hapur dhe transparent. Përfaqësuesve të partive politike dhe kandidatëve si dhe vëzhguesive të vendit ose ndërkombëtarë duhet t’u bëhet e mundur të dëshmojnë procesin dhe të lejohen të kopjojnë deklaratën mbi numërimin, duke dokumentuar kështu rezultatet e procesit të numërimit.

 

Trajnimi është qenësor

 

Trajnimi i hollësishëm dhe intenziv i zyrtarëve të zgjedhjeve si dhe i përfaqësuesve të partive politike ose i kandidatëve (për më shumë informacion mbi këtë çështje, shih Përfaqësuesit e partive dhe kandidatët dhe trajnimi i përfaqësuesve të partive) dhe të vëzhguesve të vendit ose ndërkombëtarë është qenësore për të siguruar konsekuencë të qasjes, e sidomos për të caktuar atë që përbën fletëvotimin të vlefshëm ose të pavlefshëm.

 

Punëtorët e zgjedhjeve (si dhe zyrtarët e zgjedhjeve) duhet të jenë jopartiakë në veprimin e tyre, të veprojnë plotësisht sipas procedurave dhe me zotim për të trajtuar materialet e zgjedhjeve me kujdes dhe respekt. Ata duhet të kuptojnë, për shembull, se edhe pasi të jenë numëruar votat, ato mbeten dokumente ligjore në disa juridiksione. Identifikimi i votuesve dhe votat e tyre, sidomos i votuesve të cilëve u ndihmohet në mënyrë të veçantë dhe në vendvotimet e vogla, duhet gjithnjë të mbahet në fshehtësi.

 

Publikimi i rezultateve të zgjedhjeve

 

Partive politike dhe mediave duhet t’u jepet mundësia të publikojnë rezultatet jozyrtare, por përgjegjësia dhe autoriteti për të shpallur rezultatet zyrtare të zgjedhjeve duhet të mbeten të organit të menaxhmentit të zgjedhjeve.

 

Arsimimi i votuesve

Vështrim

 

Kjo fushë tematike bën fjalë për mënyrat që programet e arsimit të votuesve të mund të drejtohen në rrethana të ndryshme. Është shkruar për ata që kanë detyrë për përpilimin, zbatimin dhe vlerësimin e programeve të arsimimit të votuesve. Fusha tematike përfshin shtatë shkallë që duhet t’i kalojnë arsimuesit për të zhvilluar programe relevante, me çmime efektive dhe të përshtatshme për arsimim.

 

Ato shtatë shkallë përfshijnë:

 - të kuptuarit e arsimimit të votuesve;

 - caktimin e mandatit të arsimimit të votuesve;

 - vlerësimin e rrethanave në të cilat do të zhvillohet programi

 - zhvillimin e strategjisë adekuate;

 - përpilimin dhe zbatimin e programit;

 - mbikëqyrjen dhe vlerësimin e programit;

 - sigurimin që të ruhen për programet e ardhshme praktikat më të mira dhe mësimet e nxëna.

 

Vëmendje e përafërt i kushtohet llojllojshmërisë së metodave dhe aspekteve që janë përdorur në programe të tjera të arsimimit të votuesve. Këto mund të formojnë një pjesë të programit që aktualisht parashikohet nga përdoruesi. Jepen shembuj krahas sugjerimeve për aktivitete plotësuese. Sigurohen edhe komente për koston dhe efektivitetin e tij relativ në situata të ndryshme.

 

Këto metoda të përmendura përfshijnë këto që vijojnë:

 - mediat,

 - materialet e shtypit tradicional,

 - artet dhe kultura,

 - ndërveprimi ball për ball,

 - strategji të tjera, përfshirë informacionin për përdorimin e telefonave dhe të shërbimeve postare,

 - reklamat komerciale,

 - teknikat e mësimit nga larg.

 

Administratorët e zgjedhjeve që kërkojnë vetëm një pasqyrë të ndërmarrrjes së arsimimit të votuesve duhet të shqyrtojnë pjesët e hyrjes.

 

Terminologjia

 

Shumë shpesh është një tendencë për të përdorur termat: informacioni i votuesve, arsimimi i votuesve dhe arsimimi civil në mënyrë të ndërkëmbyeshme. Megjithatë, ka dallime të dukshme. Këto kanë të bëjnë me kohën, kohëzgjatjen dhe fushëveprimin e programeve si dhe me subjektet zakonisht të përfshira në zbatimin e tyre. Këta terma sqarohen në pjesën mbi të kuptuarit e arsimimit të votuesve (shih Definicionet dhe dokumentet vijuese). Kjo fushë tematike merret kryesisht me informimin dhe arsimimin e votuesve. Njëherit, disa perspektiva të arsimimit civil dhe të produkteve të arsimimit civil janë përfshirë në pjesën e materialeve mostra.

 

Regjistrimi i votuesve

Vështrim

 

 

Regjistrimi është parakusht për zgjedhje të lira dhe të drejta

 

E drejta e të gjithë qytetarëve të rritur për të marrë pjesë në çështjet e qeverisë së tyre është një nga gurthemelet e demokracisë. Mbase forma më themelore e pjesëmarrjes është e drejta e votimit në zgjedhje të lira dhe të drejta. Aftësia për të ushtruar të drejtën demokratike të votimit krijohet me ekzistimin e regjistrit të përgjithshëm dhe gjithpërfshirës të zgjedhjeve (ose listën e votuesve), e cila mirëmbahet në mënyrë të rreptë për të siguruar, sa ka mundësi, që secili votues me zotësi juridike të regjistrohet të votojë vetëm njëherë. Komisioni Zgjedhor dhe i Shqyrtimeve Administrative të Kuinlandit në Australi ka paraqitur në mënyrë të thuktë bilancin delikat implicit të përgatitjes së regjistrave të zgjedhjeve.

 

Regjistrat e zgjedhjeve janë komponentë themelore e çdo sistemi zgjedhor. Regjistrat përbëjnë listën zyrtare të votuesve dhe janë evidencë e qartë e të drejtës së votuesit për të votuar. Procedurat e regjistrimit, pra, duhet të theksojnë ekuilibrim të saktë midis nevojës për të qenë i rreptë në sigurimin e integritetit të regjistrave dhe nevojës për fleksibitet për të siguruar që të mbrohen të drejtat e njeriut të votim.

 

Shpenzime të larta të regjistrimit të votuesve

 

Gjersa regjistrimi i votuesve është komponentë e përgjithshme e administratës zgjedhore, ai po ashtu është edhe një nga më të shtrenjtët. Procesi i regjistrimit të votuesve dhe i përpilimit të listës së votuesve shpesh arrin mbi pesëdhjetë për qind të të gjitha shpenzimeve të administrimit të zgjedhjeve. Dy faktorë të ndryshëm ndikojnë në këto shpenzime, natyrisht, duke përfshirë edhe llojin e sistemit që përdoret për të regjistruar votuesit, aftësitë administrative të autoritetit të zgjedhjeve si dhe karakteristikat sociale, ekonomike dhe demografike të vendit.

 

 

Regjistrimi i votuesve: parimet e përgjithshme

 

Dy parime të rëndësishme e përbëjnë bazën e regjistrimit të votuesve. I pari është se sistemi i zgjedhur për regjistrimin e votuesve duhet të ndihmojë p=r përfshirjen e të gjithë votuesve me zotësi juridike në listën elektorale, ose në listën e votuesve. Qeverisja demokratike kërkon ekzistimin e zgjedhjeve të lira dhe të drejta të udhëhequra në mesin e elektoratit të gjerë me të drejtë vote. Për të kuptuar këtë normë, pra, të gjithë zgjedhësit me zotësi juridike (ose shumica dërmuese e tyre) duhet të përfshihen në listën e votuesve. Përfshirja e tyre ua vërteton të drejtën për të votuar në zgjedhje. Parimi kryesor tjetër i regjistrimit të votuesve është rrjedhojë logjike e qartë i të parit, përkatësisht, se ai duhet të pengojë përjashtimin e qytetarëve me zotësi juridike nga lista e votuesve.

 

Përjashtimi ligjor dhe administrativ

 

Ka dy mënyra për përjashtimin e votuesit nga lista e votuesve – qoftë përmes përjashtimit ligjor ose administrativ. Gjatë ripërtëritjes bashkëkohëse të demokracive përfaqësuese në shekujt XVIII dhe XIX, ka pasur shumë baza sipas të cilave njerëzit përjashtoheshin ligjërisht nga regjistrimi dhe votimi, duke përfshirë kushte të tilla si pronësinë e poseduar, shëndetin, dijen e shkrim-leximit, racën, gjininë dhe "përkatësinë morale". Me kalimin e koh=s, të gjitha këto përjashtime ligjore janë zhdukur në praktikën demokratike, kurse sot shumica prej tyne nuk konsiderohen më si legjitime. Megjithatë, në shumë shtete ka përjashtime ligjore që vazhdojnë edhe sot. Ato përfshijnë moshën (zakonisht 18 vjet e më të vjetër, ndonëse në disa raste kufiri është diçka më i lartë), pastaj shtetësinë, vendbanimin, bindjen për kundërvajtje kriminale dhe mungesën e kompetencës mentale. Përjashtime të tilla bëhen të detyrueshme, zakonisht nga liderët politikë, në ligjin kushtetues dhe zgjedhor më shumë sesa nga zyrtarët administrativë.

 

Përjashtimi administrativ paraqitet kur njerëzit që gjoja kanë zotësi juridike për të votuar nuk kanë të drejtë për të votuar sepse janë lënë jashtë listës së votuesve. Ata mund të përjashtohen, për shembull, thjesht me përzgjedhjen e tyre ose shprehitë e tyre. Votuesi potencial mund të ketë pak ose aspak interesim për politikë ose për zgjedhje. Ndryshimi i adresës ose madje emri i votuesit mund të dalë me gabim, ose të mos jetë regjistruar fare. Përjashtimi mund të bëhet edhe për shkak të kufizimeve të sistemit të regjistrimit të votuesve, siç është afati i publikuar jo sa duhet qartë për përfundimin e procesit të regjistrimit. Duke u munduar që të pengohet kjo çështje, ose së paku të minimizohet përjashtimi i votuesve me zotësi juridike, sistemi i regjistrimit duhet të ruajë prioritetin për t’i regjistruar të gjithë votuesit me zotësi juridike. Ndonëse në praktikë do të ketë mundësi të regjistrohen të gjithë votuesit me zotësi juridike, duke përkrahur këtë qëllim do të inkurajohet identifikimi i kritereve të qarta të kryerjes së punëve (shih Identifikimi i votuesve për qëllime të regjistrimit) me të cilin mund të matet suksesi i arritur në regjistrimin e përgjithshëm.

 

Ndërlikueshmëria e regjistrimit të votuesve

 

Pa marrë parasysh rëndësinë e madhe të regjistrimit të votuesve për procesin e zgjedhjeve demokratike, administratorët zgjedhorë shpesh ballafaqohen me vendime të panumërta për t’u përgjigjur çështjeve të vendit, shtetit ose rajonit të tyre:

 

A duhet të përpilohet lista e votuesve rishtas për çdo zgjedhje, ose a është më mirë të mbetet lista e njëjtë që vazhdon?

 

Si të identifikohen votuesit me zotësi juridike si të tillë në vendvotim – a përdorin ata kartelë të votimit apo ndonjë mjet tjetër?

 

Nëse përdoret ndonjë kartelë identifikimi e votuesit, çfarë informacioni duhet të përfshijë ajo kartelë?

 

A duhet regjistrimi të jetë i obligueshëm ose sipas dëshirës?

 

Nëse regjistrimi është sipas dëshirës, a duhet kjo të jetë me iniciativën e e qytetarit ose të shtetit?

 

Çfarë ndikimi kanë kushtet vendore, siç janë shkalla e njerëzve që dijnë lexim-shkrim, urbanizimi, lëvizja e popullatës, pasuria relative dhe historia me demokraci, në sistemin e regjistrimit të votuesve i cili nuk është i përshtatshëm?

 

Çfarë roli luan kompjuterizimi në procesin e regjistrimit të votuesve – cilat aspekte të regjistrimit të votuesve përpunohen më së miri me kompjutër?

 

Përgjigjet në këto pyetje dhe të ngjashme luajnë rol të rëndësishëm për caktimin e llojit të sistemit të regjistrimit të votuesve i cili u përgjigjet më së mirë parimeve të përfshirjes së përshtatshme dhe të përjashtimit minimal në rrethana të veçanta politike.

 

Metodat alternative të regjistrimit të votuesve

 

Shtruarja e këtyre pyetjeve në mënyrë të thjeshtë siguron njëfarë treguesi të mënyrave të ndryshme në të cilat demokracia në përgjithësi, dhe regjistrimi i votuesve  në veçanti, janë zbatuar në ekonomi dhe kultura të ndryshme, në të cilat ka shtjerë rrënjë impulsi demokratik. Dy pyetje që u japin substancë parimeve të administratës demokratike janë:

 

Cila alternativë i përgjigjet më së shumti llojit të kushteve vendore në të cilat ajo duhet të ekzistojë?

 

Cila alternativë është reale dhe e përballueshme në rrethanat financiare dhe administrative, në të cilat ajo duhet të zhvillohet dhe të qëndrojë?

 

Janë tri veprime themelore të mundshme për përpilimin dhe mirëmbajtjen e listës së votuesve:

 

           -  lista periodike,

            - regjistri ose lista e vazhduar dhe

            - regjistri i gjendjes civile.

 

Përzgjedhja për ta përpiluar sistemin e regjistrimit të votuesve në bazë të njërit nga këto opcione, ose me ndonjë kombinim të tyre, është brenga kryesore e autoritetit të zgjedhjeve.

 

Kjo pjesë mbi regjistrimin e votuesve i krahason dhe ballafaqon alternativat kryesore për elementet e ndryshme të regjistrimit të votuesve. Nga një anë, ajo sugjeron një spetktër të gjerë të përzgjedhjeve gjatë parametrave të përgjithshëm të regjistrimit të votuesve. Por në shumë raste, theksohet një spektër i alternativave më praktike për t’u përshtatur me traditat vendore dhe kushtet e tjera unike. Po ashtu theksohen rastet në të cilat administrimi i zgjedhjeve ka qenë posaçërisht me sukses për të marrë vendime që u përgjigjen pozitivisht rrethanave të vendit.

 

default