Kutokana na uwepo wa mfumo wa mkataba wa ndani kuhusu majukumu ulioanzishwa viungani mwa China baadaye katika miaka ya 1970, wakulima walianza kuzalisha mazao kwa familia zao. Kadiri uzalishaji huu ulivyogatuliwa, shirika lenye ushirikiano la Wakomunisti liliisha nguvu.
Kamati za mwanzo za wanakijiji (VC) zilichipuka katika Eneo Huru la Guangxi katika mwaka wa 1980 – 1. Vilivyoundwa bila ufahamu wa mabaraza ya mitaa, mashirika haya yalibuniwa na wazee, maofisa wa jeshi la awali na watu waliokuwa na fikra kuhusu jumuiya yao. Nia ilikuwa kushughulikia kupungua kwa mpangilio wa kijamii na migongano mipana ya kisiasa kadiri kikosi cha uzalishaji na timu zilikoma kufanya kazi katika anga za mashinani. Katika miezi fulani, maofisa wa maeneo husika walikuwa wametoa taarifa kuhusu maendeleo haya kwa serikali kuu. Viongozi wa NPC walihimiza majaribio ya mfumo huu mpya wa ushirikiano.
Katika mwaka 1982, VC zilijumuishwa katika katiba kama mashirika mengi yaliyochaguliwa ya serikali za kibinafsi (kifungu cha 111). Kinyume cha uhusiano kati ya kikosi cha jumuiya na kile cha uzalishaji au timu ya uzalishaji, mji uliokombolewa – kiwango cha chini cha serikali – hakisimamii VC bali huielekeza tu. Tofauti nyingine ni kuanzishwa kwa uchaguzi wa moja kwa moja na wapigakura wote halali. Katika mwaka wa 1987, Kamati za Kisheria za Muda za Wanakijiji ilipitishwa, hivyo kuweka kanuni za kijumla za chaguzi za moja kwa moja kujiunga na VC na kufafanua wajibu na majukumu ya VC. Utekelezaji wa sheria, ikiwa ni pamoja na ujenzi wa kanuni za wazi, uliachwa mikononi mwa halmashauri za mikoa na za ngazi za chini. Ubora wa chaguzi na jumla ya utekelezaji vilitofautiana kwa kiwango fulani, na baada ya miaka kumi pengine ni asilimia 25 ya vijiji zaidi ya 658,000 (mwishoni mwa mwaka 2002) nchini China vilikuwa vimepitia chaguzi za moja kwa moja kulingana na sheria.
Katika mwaka wa 1998, NPC ilifanya Sheria ya Kudumu kuwa ya kudumu. Sheria imefafanua na kuimarisha vipengele vingine vya hatua zilizoelezwa za uchaguzi na kuzipa kanuni zinazohusu uwazi udhabiti na kuweka udhibiti mzuri kwenye VC. Sheria ya kudumu hutazamwa na wengi kama umoja wa kisiasa na kisheria wa mchakato wa uchaguzi vijijini, lakini utekelezaji wake kamili ni tatizo kubwa – pengine hata zaidi baada ya kuanzishwa kwa viwango vipya vya mahitaji, kwa mfano kuhusiana na kuhusiana na vibanda vya upigaji kura na uteuzi wa moja kwa moja wa wagombea. Ubora wa chaguzi nchini hutofautiana kwa kiwango fulani.
Wanachama wa VC huchaguliwa kwa muhula wa miaka mitatu, bila mipaka kuhusu idadi ya mihula ambayo mtu anaweza kuchaguliwa tena. VC mara nyingi hujumuisha kati ya watu watatu na saba, mmoja ambaye ni mwenyekiti na mwingine mmoja au wawili manaibu. Ingawa kuna tofauti kutoka mkoa mmoja hadi mwingine, VC kwa jumla husimamia masuala yote ya usimamizi wa kijiji, ikiwa ni pamoja na usimamizi wa bejeti, matumizi ya umma, usuluhishaji wa mizozo, usalama wa umma, mpangilio wa kijamii na usalama, masuala ya afya na usimamizi wa biashara za mitaani. Kijiji kikubwa kinaweza kujumuisha zaidi ya watu 10,000, huku vidogo vinaweza kuwa tu na mia moja. Kijiji cha kawaida kina wakazi 1,000-2,000.
Ripoti ya VC kwa Bunge la Vijiji au Bunge la Uwakilishi wa Vijiji. Huku Bunge la Vijiji likikutana mara moja au mbili hivi kwa mwaka, hili la pili, linalojumuisha watu 25-50 kutoka kijijini na walioteuliwa na Makundi Madogo ya Wanakijiji, huwa na wajibu muhimu katika kufanya maamuzi na katika usimamizi wa VC. Kamati ya Uchaguzi ya Kijiji husimamia chaguzi za vijiji.
Chaguzi za vijiji hivi sasa hufanyika katika mikoa 31, maeneo tenge na manispaa. Kufikia mwaka 2003, mikoa ya Fuji na Liaoning, makundi makubwa pinzani katika hali hii, ilikamilisha chaguzi nane na saba mtawalio, na mikoa 19 ilikuwa imefanya chaguzi kati ya nne na sita. Angalau kila mkoa ulifanya chaguzi zake za kwanza za vijiji kufikia mwaka 2000. Hakuna siku moja ya uchaguzi kwa chaguzi zote za VC nchini. Katika mwaka uliotengewa uchaguzi wa mkoa, nchi na miji katika mkoa ka pamoja huamua siku za uchaguzi kwa vijiji vilivyo katika eneo hilo husika.
Kila uchaguzi huzingatia mfumo huo wa kimsingi. Hatua ya kwanza katika mchakato ni usajili wa wapigakura, ambayo huongozwa na Kamati ya Uchaguzi Vijijini. Orodha ya wapigakura inapaswa kutayarishwa na kuonyeshwa kwa umma siku ishirini kabla ya uchaguzi. Wapigakura huruhusiwa kupinga orodha za usajili.
Ila kwa wale ambao wamenyimwa haki zao za kisiasa, wote walio na miaka 18 au zaidi huwa na haki ua kupiga kura na kuchaguliwa bila mazingatio ya kabila, rangi, jinsia, taaluma, usuli wa familia yao, imani zao za kidini, kiwango cha elimu, makazi au muda wa kuishi katika jumuiya. Changamoto moja kuu ni idadi kubwa ya wapigakura ambao usajili wao ama ni katika vijiji vyao vya ukazi, lakini ambao wanaishi na kufanya kazi hatua nyingi mbali na hapo, aghalabu katika maeneo ya miji mikuu. Ni vigumu au pengine haiwezekani kwa wapigakura wengi kama hao kurudi kwenye vijiji vyao kwenye siku ya uchaguzi. Katika wakati huo, hawawezi kwenda kupiga kura mijini ambako wanafanya kazi na kuishi. Kwa hivyo hawawezi kutekeleza haki hiyo yao ya kupiga kura.
Kufuatia usajili wa wapigakura, wagombea huteuliwa moja kwa moja na wanakijiji. Katika miko mingi, sharti ni kuwa na mgombea mmoja pekee kushinda idadi ya viti vinavyopaswa kujazwa kama mwenyekiti, naibu wa mwenyekiti, na wanachama wa kawaida. Katika miaka ya hivi majuzi, uteuzi katika mikoa mingine umefanywa kupitia kwa wanakijiji wenyewe ama kuhudhuria mkutano wa Bunge la Kijiji au mkutano wa Kundi Dogo la Wanakijiji, huku maendeleo ya hivi karibu katika mikoa mingine ni kuwa na uteuzi kabla ya uchaguzi. Katika maeneo haya, wapigakura hupokea ama karatasi isiyo na maandishi au karatasi ya kura isiyo na maandishi iliyo na nafasi za nyadhifa juu katika sehemu muhimu. Uchaguzi ukishindwa kupata kamati mpya au kujaza nafasi zote unakuwa uchaguzi wa awamu ya kwanza, na uchaguzi wa awamu ya pili hufuatia.
Uchaguzi wa mwisho huwa wa moja kwa moja. Matumizi ya madebe ya siri na vibanda vya upigaji kura (au vyumba) ni wa lazima katika mikoa mingi. Kuna mbinu tatu za upigaji kura: (a) upigaji kura wa watu wengi, ambapo wapigakura wote huenda katika kituo kikuu cha upigaji kura asubuhi, kupiga kura, na kubaki huko hadi mwisho wa kura; (b) upigaji kura wa kibinafsi katika shughuli nzima ya siku ya uchaguzi; na (c) kura ya kuwakilishwa au kutokuwepo, au masanduku ya kutembezwa. Mikoa mingi hutumia upigaji kura wa watu wengi. Karatasi za kura zinazotumiwa huwa na majina ya wagombea yaliyoorodheshwa chini ya cheo wanachowania; na upigaji kura hufanywa kwa mpigakura kuweka alama kwenye majina ya mgombea anayenuia kuchagua. Mpigakura anaweza kuteua wagombea wengi kadiri ya uwezo wake kama vyeo vyao (mwenyekiti, naibu mmoja au wawili wa mwenyekiti, na idadi fulani ya wanachama wa kamati) katika kijiji hicho. Ili uchaguzi utazamwe kama halali idadi kubwa ya wapigakura halali hupiga kura zao na wagombea wanaoshinda huhitajika kupata asilimia 51 ya kura. Ikiwa hakuna mgombea anayepata wingi wa kura zinazohitajika, awamu ya pili ya uchaguzi hufanywa katika muda wa siku tatu. Katika uchaguzi wa awamu ya pili, wagombea huhitajika tu kupata asilimia 33 ya kura zilizopigwa. Washindi huchukua nafasi zao moja kwa moja.
Chaguzi za vijiji ni muhimu hivi kwamba sheria ya uchaguzi huruhusu kanuni za kimsingi za mchakato wa kidemokrasia – kura ya siri, uchaguzi wa moja kwa moja na ungi wagombea (ingawa idadi yao ni finyu). Chaguzi nyingine nchini Uchina hazijaanza kutekeleza kanuni hizi. Hatua iliyopigwa kuhusiana na chaguzi za VC imeinua matarajio ya ikiwa na ni lini chaguzi za moja kwa moja zitakubalika kabisa kutoka vijijini hadi mijini, nchini, na hata viwango vya juu vya serikali. Kila awamu ya chaguzi za VC pia hukuza uwezo wa kieneo katika kusimamia mchakato wa uchaguzi.
Tathmini ya umuhimu wa chaguzi za vijijini nchini Uchina ni zao la suala la ikiwa demokrasia hiyo finyu inaweza kuishia katika demokrasia halali. Kuna njia mbalimbali za kutathmini jinsi chaguzi za kidemokrasia zinavyokuwa. Taratibuu tatu bia za uhuru, haki na kura za kuaminika ni vielelezo mwafaka. Uchina haifiki viwango vinavyotambulika vya chaguzi huru na za haki katika kuchagua bunge lake la kitaifa na mabaraza ya mitaa, na katika visa vingi viongozi waliochaguliwa wa vijiji hawana mamlaka makubwa kama waliyo nayo makatibu wa Chama cha Kikomunisti cha China (CCP). Hata hivyo, kwa kuwa chaguzi za vijiji si huru au haki, na VC nyingine hazina mamlaka ya kutosha, haiwezi kuchukuliwa kwamba si huru, hazina haki, au hazina thamani kabisa. Chaguzi hazipaswi kutathminiwa dhidi ya kiwango fulani maalumu bali kutazamwa kama nafasi ya kushiriki kwenye ukumbi wa demokrasia.
Chaguzi za VC zimekuwa na athari kwa kuwa chaguzi za matawi ya vijijini za CCP katika visa vingine zimealika wanakijiji wa kawaida kupiga kura ya kuwa na imani, na majaribio mengine na chaguzi za viongozi wa serikali ya mijini zimefanyika. Uwekaji wa demokrasia nchini Uchina sasa hivi huhitaji kwamba maamuzi ya kisiasa ya viongozi wa ngazi za juu hurejelewa mashinani. Baada ya miongo miwili ya kuendelea kuimarika kwa chaguzi za moja kwa moja vijijini, chaguzi katika ngazi za juu za serikali huonekana kuwa inawezekana; swali ni ikiwa na jinsi kutakavyokuwa na mabadiliko katika hatua ya uwekaji demokrasia.
